Shamakhi Fortress

Umumiy maʼlumot

Shamakhi qalʼasi – Shamakhi oʻrta asr shahrini himoya qilish uchun qurilgan qalʼa. XI-XII asrlarda Shirvanning koʻplab shaharlar rivojlanib, oʻsdi, baʼzilari oʻz mudofaa inshootlarini qayta qurdi. 1045 milodiy yilda Shirvonsar Gubod (1043‑1049 milodiy) Shamakhi, yaʼni Shirvan poytaxtida, oʻyilgan oq toshdan va temir darvozalardan iborat yangi mustahkam qalʼa devorini qurdi.

Sovet davrida Shamakhi qazilmalari paytida arxeologlar topgan devor qoldiqlari Shirvonsar Gubod tomonidan qurilgan Shamakhi Ichki Qalʼasi (Bala Qalʼasi) qoldiqlari deb hisoblanadi. Ushbu davrda Bala Qalʼasida yangi Shirvonsarlar saroyi majmuasi qurildi. Gulustan Qalʼasi, Shamakhi ikkinchi ichki qalʼasi, XII asrda qayta qurildi va mustahkamlandi. Shamakhi, bunday keng koʻlamli qurilish ishlaridan keyin charchagan poytaxt shahar, oʻsha davr yozuvchilar tomonidan temir darvozalari va tosh devorlari bilan bosqinchilarga qarshi chidamli qalʼa, goʻzal shahar, porloq goʻzallik sifatida tasvirlangan.

Tarixi

Shaharni himoya qilish maqsadida qurilgan Shamakhi qalʼasi koʻrsatib oʻtilishi mumkin. Shunday qilib, qadimiy davrlardan boshlab va oʻrta asrlar davomida eski Shirvan yerida joylashgan, jumladan Shamakhi shahar ham, katta rivojlanish koʻrsatdi. Bu rivojlanish ayniqsa XI-XII asrlarda Shamakhi shahrida koʻproq eʼtiborni jalb etdi. Iqtisodiy yutuqlarni saqlab qolish, ularni Shirvonsarlar va harbiy rahbarlar oʻrtasidagi mojarolardan himoya qilish, hamda Oghuz‑Seljuk turklaridan kelib chiqishi kutilgan tahdidni yoʻqotish maqsadida, Shirvonsar Gubod ibn Yozid (1043‑1049 milodiy) Shirvan poytaxtini Shamakhi yaqiniga koʻchirdi, yaʼni Shirvan poytaxti boʻlgani Shamakhi. U yangi, mustahkam va qattiq oʻyilgan oq toshdan qurilgan qalʼa devorini qurdi va temir darvozalari qoʻydi. Ushbu qalʼa devorining qoldiqlari arxeologlar tomonidan topildi. Arxeologik qazilmalarda topilgan 2,5 metr kenglikdagi devor shahar markaziy qismini taxminan doira shaklida oʻrab olgan. Baʼzida devor qoldiqlari faqat Shamakhi Ichki Qalʼasi (mahalliy aholi ham uni Bala Qalʼasi deb atardi) qoldiqlari deb hisoblanadi. Bala Qalʼasida Shirvonsarlar saroyi majmuasi qurildi. Bunday ulkan mudofaa qurilmasi, qalʼa va saroy majmuasining qurilishi tasodifiy emas, u Sharqning eng qadimiy markazlaridan biri boʻlgan Shamakhi shahrining sanʼat, savdo va madaniyat markazi sifatidagi faoliyati bilan bogʻliq edi. Shuning uchun turli maqsadlarda Shamakhi shahriga kelgan koʻplab sayohatchilar, diplomatlar va boshqalar bu qadimiy shahar yodgorliklari, aholisi, madaniyati, iqtisodiy hayoti va kundalik hayoti bilan qiziqishgan va bugungi kunga ham ahamiyatini yoʻqotmagan maʼlumotlarni toʻplaganlar. Ushbu maʼlumotlar Shamakhi mudofaa qalʼalarini, jumladan uning qalʼalarini oʻrganish uchun qimmatli manbalar hisoblanadi.

Shirvonsaxon Gubad siyosati keyingi hukmdorlar tomonidan davom ettirildi. Oʻsha davrda nafaqat Shamakhi qalʼasini mustahkamlashga, balki yangi mudofaa qalʼalarini qurishga va ularning pozitsiyalarini himoya qilish uchun qalʼalarning kuchiga alohida eʼtibor berildi. Uning taxminan bir yil keyin hokimiyatga kelgan Salar ibn Yazid, Shirvonsaxon davlatining xavfsizligini qalʼalar orqali taʼminlash siyosatini davom ettirdi. 1562‑yilda ingliz sayohatchisi A. Jenkinson Shirvonga keldi. Jenkinson Ozarbayjonda boʻlganda, Darbanga, Shamakiga, Javadga va boshqa shaharlarga boradi. U Shirvonga (1562) kelganda, shaharlar va qalʼalarning rivojlanishida pasayish borligini, buning sababi Ozarbayjon mahsulotlari Rossiyada sotilmasligi, Kaspiy dengizida kemalarning kamayishi va hokazolar ekanligini qayd etdi. Jenkinson Turkiya va Səfəvilar oʻrtasidagi kurashni, ayniqsa Shamakhi ipakining Yevropaga yetkaziladigan savdo yoʻllari ustidan kurash deb tasvirladi.

14‑inchi va 15‑inchi asrlargacha, Shamakhi qalʼasi devorlari bilan birga Gulustan qalʼasi Shirvan hukmdorlarining asosiy mudofaa nuqtasi boʻlib xizmat qilgan. 14‑inchi asrda, Shirvonsaxon Kavusning oʻgʻli Hushangning murabbiyi Arif Ardabili, Gulustan qalʼa devorida toshdan oʻyilgan inson tasvirlari mavjudligini xabar qilib, qalʼani Axsitān qalʼasi deb atadi. Nemis olimi va sayohatchisi Adam Oleary 1636‑1637 yillarda Shamakiga tashrif buyurib, Shamakhi qalʼa devorlari haqida qimmatli maʼlumotlar berdi. U shahar devorida toshga oʻyilgan ikki boshli odam tasvirlarini koʻrganini, lekin bu tasvirlarning maʼnosini hech kim aniqlay olmagani haqida maʼlum qildi.

Shamakhi qalʼasi oʻrta asrlar davrida ikki qatlamli qalʼa devorlari bilan oʻralgan boʻlsa va Gulustan qalʼasi xavfli davrlarda ishonchli mudofaa qalʼasiga aylangan boʻlsa ham, 15‑milodiy asr, ayniqsa 16‑milodiy asr va 17‑milodiy asrlarda ot va maxsus ravishda toʻp kabi yongʻoq qurollarining paydo boʻlishi va qoʻllanilishi shirvan shohlarini mudofaa masalasiga qaytishga majbur qildi. Ular endi davlat va poytaxt shaharni himoya qilish uchun Shamakhi qalʼasidan yoki Gulistan qalʼasidan yanada qulayroq qalʼa orqali foydalanolmadilar. Bu safar Bugurt qalʼasi yanada ulkan va yengilmas qalʼa sifatida xizmat qilishi moʻljallangan edi. Shuning uchun, 16‑milodiy asrdan keyin Bugurt qalʼasi tarixiy manbalarda koʻproq tilga olingan.