Tiszadobi ártér Természetvédelmi terület

Arter Rétköz chetida, Tiszadobdan shimolga Tisza daryosining ikki tomonida yoyilgan. Tekis togʻlar daryo suvining toʻldirishi natijasida, tabiiy yoʻlda tark etilgan vodiylar va vodiy tartibga solish paytida kesilgan burmalar (morotvák) orqali shakllangan. Tekis togʻlardan faqat hududning markazida joylashgan Halász-szigeti qismi, suvni boshqaruvchi toʻsiqlar chiqadi.

Arter hozirgi kungacha Alföldning qadimiy, suv orqali oʻtadigan dunyosining vahshiy yuzini saqlab keladi. 1977‑yilda himoya qilinishi eʼlon qilingan, 1030 gektar maydondagi hududning quruq daryolari, qattiq va yumshoq daraxtli ligeter oʻrmonlari eski boy hayvonot dunyosining tirik qolganlariga boshpana beradi.

Tisza boshqaruvi

1800‑yillik katta Tisza boshqaruvi ishlari bu yerda, Tiszadob yaqinida, Urkomi oʻrmonida 1846‑yil avgust oxiri bir ertalab boshlangan. Birinchi teshikni oʻzi Széchenyi István amalga oshirgan.

Boshqaruv rejalarini Vásárhelyi Pál tuzgan, u esa toʻsiq qurilishlari boshlangandan keyin ozgina vaqt ichida vafot etgan.

Ishlar davomida 136,2 kilometr burmalar 112 ta kesish bilan yoʻq qilindi, natijada daryoning asl 1419 km uzunligi 996 km ga qisqargan, shuning uchun Tiszaújlak va Tiszabecs hududlarida daryoning qiyaligi har bir kilometrda 3,8 sm dan 6,0 sm ga oshgan. Hududda selni oldini olish uchun jami 3555 km uzunlikdagi toʻldirishlar qurilgan, natijada Alföldda taxminan 26 500 km² maydon suvga chidamsiz boʻldi.

Keyinchalik, daryo boshqaruvi natijalari bilan birga uning salbiy tomonlari ham paydo boʻlganda, suvga botgan hududlarning eski suv hayoti saqlanishi ham koʻrib chiqildi.

Oʻsimlik dunyosi

Suvga chidamsiz hududlarni himoya ostiga olish bilan – qadimiy suv hayoti hayotiga eng katta aralashuvlarga qaramasdan ham – tabiiy oʻsimlik birikmasini saqlab qolish muvaffaqiyatga erishildi.

Hududning eng katta qiymatlaridan biri baland togʻ choʻqqisidagi qattiq devorli oʻrmonlarning asl yashash joyi va tipik tarkibida saqlanib qolgan – bir necha dogʻlari, u yerda oʻrmon birlashmalari koʻp joyda quruqlashgan, bu atrof-muhit sharoitlarining oʻzgarishi, notoʻgʻri boshqarish va 1930‑yillardan keyingi vayronkor ardak yetishmasligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Oʻrmonni matuzsálemi davriga mansub, keng shoxli, qalin egriqchali daraxtlar hukmronlik qiladi, ularning orasida sudar maʼgʻar kőrislar va ardaklar bor, ular bu yerda oyoq ostida yoʻqolib ketadi. Daraxtlar ostidagi hududni bahorda minglab atirgul gullari qoplaydi, ular sariq, yoriqli tuproqdan yuzaga chiqadi, lekin bu yerda xushboʻy ibolya ochiladi va ochilmagan hududlarning yirik daraxtlari tomonidan yaratilgan ochiq joylarda yozgi turgʻun gullar va oʻrmonning quyoshli chekkalarida kuzda Tisza‑sohilidagi margitvirág[1] oq guruhlari ham gullaydi.

Aralash hududida bir necha joyda oʻrmon qalpoqchasi va qizil pichoq, oddiy ilon tilvasi, hamda sharqiy kontyvirág topiladi. Orkidealar orasida bu yerda yashil‑oq ikki bargli sarkvirág, keng bargli ayol oʻt ham ochiladi.

Aralash oʻrmonning quyoshli tomonlarida baland daraxtlarga oʻrnalgan liankalar: guldasta (Cucubalus baccifer), yovvoyi uzum, sūntok, oʻrmon shirin uzum, kulrang qora uzum qatʼiy zich toʻrni tashkil etadi, toʻlqinli maydonda esa egrik va qayin devorli hududlar topiladi, daraxtlar orasida esa tarqoq katta oq va qora qayinlar ham uchraydi.

Hududda nam tuproq, katta namlik, zich oʻrmonlarning hayoti muntazam suv bilan qoplash bilan belgilanadi. Toʻkilishlardan keyin chuqurroq joylarda suv toʻkilgan dogʻlar paydo boʻladi, tuproq va oʻt tekisligi oʻsimlik va hayvon turlarida kambagʻal boʻladi.

Hududning janubiy chegarasi oʻn kilometrdan ortiq uzunlikdagi Tisza botqoqligi boʻlagi; morotva, unda bir paytlar koʻp sonli peri-gulalar oʻsgan, biz hayot bilan uchrashamiz, ular hozirda – oʻsimlik ovchi baliqlarning nazoratsiz joylashtirilishi natijasida – asosan yoʻqolgan.

Arzonlik morotvalari himoyalangan hududning juda qimmatli qismlari, masalan "Szelepi", u Tisza boshqarilishidan oldin, tabiiy yoʻl bilan daryodan ajralgan.

Morotvalarning biologik qarishi "fertősödések" davomida hududlarida ochiq suv yuzasini deyarli koʻrish mumkin emas. Bu oʻsimliklar orasida eng katta oʻlchamli – va yaproqli "békavirág", vodiy bogʻlari (Ranunculus lingua) topiladi. Oʻrtacha, chuqurroq qismlarida toʻplangan organik qoldiq suzuvchi orollarni tashkil etadi. Ularning yuzasini oʻsimliklar qoplaydi, hatto rekettiye oʻti ham ularga tutunadi. Bu tabiiy qayiqlar, suzuvchi orollardan shamol va u keltirgan toʻlqinlar baʼzida kichik boʻlaklarni yirtib oladi. Sathi uzluksiz suv oʻti bilan qoplangan, uning orasida yozda oq peri-gulalar gullaydi. Bu yerda kichik, ham oq yaproqli békatutaj ham suvda yashovchi papir, suv rucaöri ham mavjud. Qolgan joylarni kichik va qalin békalencse ning kichik suzuvchi disklarining zich toʻplamlari toʻldiradi, ularning orasida eng kichik gullovchi oʻsimlik, suvidara ham bor, uni 1966 yilda topishgan. Bu yerda keng tarqalgan sulyom ham, katta ozuqa tarkibli suvlarning oʻtkir, pichoq kabi tikanli bargli oʻsimligi, kolokán ham yashaydi, uning urugʻlari kuzda daryo tubiga botadi, shunda qishning qattiq sharoitlarini yengib oʻtadi.

Árterekning botqoqliklarida yana bir nomi "húsevő" oʻsimlik, oddiy rence (Utricularis vulgaris) ham topiladi, u oʻziga xos, "yirtqich" hayot tarzini olib boradi: ildizsiz suvda suzadi va yashash uchun kichik hayvon organizmlarini tutib, hazm qiladi; uning qurbaqalar orasida bir necha millimetrli oʻlchamdagi rakchalar ham uchraydi.

Hayvonot

Qalin oʻsimlik qoplamida katta miqdorda borostyánkő va marmar qobigʻli salyangʻozlar uchraydi. Choʻkli joylarda sariq rangli salyangʻozlar keng tarqalgan.

Keng oʻsimlik qoplamli, yaxshi issiqlik oluvchi kichik suvlar, algal toʻrlar, morotváklarning yarim hayvonotlari juda boy. Bu yerda hozirda faqat bu yerda-yu oʻtkazilgan lapiy pox mavjud, u Alföldning bir vaqtlar botqoqlik boʻlimlarida oddiy boʻlgan, lekin yashash muhitining bosqichma‑bosqich kamayishi tufayli hozirda juda kam uchraydi.