Tiszavasvári Fehér-szik Természetvédelmi Terület

175 gektarlik hududda joylashgan Fehér-szik 1977-yilda himoya qilinadi deb eʼlon qilingan. Boshqaruv organi Hortobágyi Milliy Bogʻ Direktorati. Hudud cheklangan holda – dam olish vaqtidan tashqari – tashrif buyurish mumkin.

Joylashuvi

Tiszavasvári shahridan sharqqa, taxminan 4-5 kilometr masofada, Tiszavasvári‑Nyíregyháza oraligʻidagi 36‑sonli magistral yoʻl boʻylab, uning sharqiy tomonigacha choʻzilgan.

Xususiyatlari

Oʻsszikes, Szikes‑koʻliga bogʻliq tabiiy oʻsimlik jamoalari va tuzli suvga xos oʻsimlik va hayvon turlari, hamda ayniqsa boy qush dunyosi.

Tarixi

Fehér-szik suvsiz hududli, qumli loyda shakllangan korroziya vodiyida joylashgan, har tomondan past tepaliklar bilan chegaralangan.

Hududni daryo emas, faqat yogʻingarchilik va yer suvi oziqlantiradi, shuning uchun ob-havoga qarab deyarli har yoz oxirida quriydi. Koʻl suvi odatda tuzli, yuqori soda tarkamiga ega.

Hududda sodaning koʻtarilishi tufayli sodali jarayon bir paytlar boshlangan.

Sodali jarayonni suvning bu doimiy tebranishi harakatda ushlab turadi, yashash muhitining “soddalashtirilishini” oldini oladi.

Fehér-szik tuprogʻi yuzadan karbonatli, poʻstli yaylov tuprogʻi, katta soda tarkamiga ega.

Koʻlning quriydigan davrlarida suv yoʻq boʻlgan yuzada soda gullaydi. Buni sziksó deb atashadi.

Mahalliy aholi bu sziksóni asrlar davomida yigʻib kelgan, 18‑asrda uning qirgʻogʻida “sodavarna” ham qurilgan.

Oʻsimlik dunyosi

Szikes‑koʻl qirgʻogʻining katta qismi kamalak va qizilbogʻ jamoalari bilan qoplangan. Sziktóning asl oʻsimlik qoplamini beruvchi “zsiókás”, tuzli qoya joylari hozirda kichik hududlarga cheklangan. Koʻpincha quruq turadigan hududlarning katta qismi esa sodali oʻtloq bilan qoplangan.

Xos tuzli oʻsimliklar – oq tippan, qurtli oʻt, tuzli asal oʻt – bu vaqtincha suv bilan qoplangan hududlarda yashaydi.

Hududda hozir ham tuzli dogʻlar atrofida tuzga chidamli oʻsimliklar oʻsadi, bular orasida sziksófű, réti peremisz, bárányparéj ham mavjud.

Tuzli koʻl tubida bir vaqtlar xos boʻlgan oʻsimliklar sziki ballagófű va bajuszfű boʻlib, ular hozir faqat qurgʻoqchilik yillarda paydo boʻladi.

Yuqori, asosan quruq hududlarda mozaik oʻsimlik jamoalari paydo boʻlgan.

Fehér-szikning shimoliy qismida tuzli quruq oʻtloq mavjud, uning xos oʻsimliklari orasida sziki üröm, vörösnadrág csenkesz, yoki oddiy cickafark va szarvaskelep bor.

Hayvonot

Hududning qush hayoti boy boʻlib, ayniqsa qush koʻchish davrida eʼtiborga molik, chunki oʻsha paytda koʻl va uning atrofini suv qushlari minglab jamoalari dam olish maqsadida uzoq yoki qisqa muddatga ziyorat qiladi, shuningdek bu yerda tuxum qoʻyuvchi qushlar ham rang-barang.

Yoz oxirida muntazam ravishda bu yerda qizil oyoqli cankó, törpegém, pocgém, szürkegém, kanalasgém, bacskó, kichik kócsag paydo boʻladi. Bu yerda baqajalar ham yigʻiladi, hatto kam uchraydigan qora baqaja ham baʼzida koʻrinadi.

Koʻlda ham qirgʻoq oʻsimliklari paydo boʻladi; ularning orasida barátréce, böjti réce, cigányréce ham bor.

Fehér-sziken da gulipán, széki lile, bíbic, qora boʻyli vöcsök, buvos vöcsök, kichik vöcsök, bölömbika ham uxlashadi.

Koʻl qirgʻogʻida keng tarqalgan botqoqliklarda ham botqoqlik dunyosining qoʻshiqchi qushlari ham joylashgan: nádirigó, nádi tücsökmadár, dogʻali nádiposzáta, chalgʻigan nádiposzáta, va gyékényning joylashishi bilan barkóscinege ham bu yerda uxlash joyini topdi.

Fehér-szikenda bir nechta turdagi qurbaqalar ham uy topdi. Bu yerda bizning eng kichik sutemizuvchilarimizdan biri boʻlgan törpeegér ham yashaydi, ammo Amerikadan kelgan pézsmapocok ham koʻrinadi, va katta sutemizuvchilar orasida tulki va boʻr ham kuzatiladi.