Ughan Cave

Uğan mağarası — Oʻzbekiston Respublikasi Oʻgʻuz tumanining hududida joylashgan gʻor.

Bosh Daşağıl qishlogʻining kirishida, Uluçayning gʻarb tomonida, ulkan toshlarning ostida yaratilgan tabiiy gʻoradir. Qadimiy turklarda muqaddas, ulugʻ hisob qilinadigan togʻ‑tosh totemiga ibodat qilingan. Uğan mağarası ibtidoiy odamlarning birinchi boshpana joylaridan sanaladi. Bu bilan bogʻliq afsonalar koʻp.

Etimologiyasi

Toponimni ikki xil izohlaydilar. Uğ va ya da ağ quyoshning asosiy rangidir. Quyoshni tasvir etadi. Ucalikni bildiradi. Boshqa ehtimolga koʻra esa uğultu, quloqqa keluvchi uzluksiz tovush, an esa jam qoʻshimchasidir. Uğan uca, muqaddas joy, gʻora maʼnosini anglatadi. Bosh Daşağıl qishlogʻining hududida joylashgan va qadimiy turk dunyosiga kiruvchi Uğan mağarasining nomi ham jiddiy ilmiy qiziqish uygʻotuvchi toponimlardan biridir. Oʻzbekistonning nufuzli tilshun olimi Mirəli Seyidov “Oʻzbekistonning mifologik tafakkurining manbalari” asarida bir qator manbalarga asoslanib “uğan” soʻzining maʼnosini aniqlashga harakat qilgan. Muallif mashhur lugʻatchi Tali İmanining “Bəday əl‑lugʻat” asarida “uğan” soʻzining izohi bilan bogʻliq tarjimaga alohida eʼtibor qaratadi: “Uğan” “u” bilan oʻqiladi. Bu duolarda yalvarish bilan oʻqiladigan qismdir. Lutfining divanida nətda va “Əl əllanə adəməl əsma” oyatining tafsiri haqida xabar berilganda yoʻl koʻrsatgan (Allohning) janobning katta ismi “Uğan” deyilgan. XV asrda yashagan Tali İmanining izohidan koʻrinib turibdiki, ham duoning yalvarish bilan oʻqiladigan qismiga, ham muqaddaslarga (yoʻl koʻrsatganga, Allohga) “uğan” deyilgan. Mirəli Seyidovning fikriga koʻra, “uğan” bu yoki boshqa totemning, Xudoning sharafiga oʻqiladigan nashrga, duoga, ayin vaqtida aytiladigan soʻzlarga deyiladi. Baʼzi turk tilida soʻzlashuvchi xalqlarda “uğan/oğan” tinchlik Xudosi nomi hisoblanadi.

Rus tadqiqotchisi A.K.Borovkov Tali İmanining asarida "uğan" soʻzini "tangri" sifatida tarjima qilgan. Tadqiqotchisi Pava‑de‑Kurteyl 1870‑yilda Parijdagi nashr etilgan asarida, Fətəli şah Qacar "Kitabi‑luğəti‑ətrakiyə" asarida "uğan" iborasini "tangri" sifatida maʼnlaganlar. Qadim turk tilidagi yodgorliklarning nufuzli tadqiqotchisi Radlov "uğan" soʻzining uygʻur va chagatay manbali boʻlib, "tangri maʼnosida ishlatilganligini" qayd etgan. Mirəli Seyidov XI asrda yashagan Yusif Balasaqunluning "Kutadqu bilik" asarida, XIII‑XIV asrlarda yashagan Xarəzmining "Məhəbbətnamə" asarida, Qutbining "Xosrov va Şirin" asarida "uğan" iborasi "tangri" maʼnosida ishlatilganligini bildiradi. Turkolog A.Zayonçikovski ham Qutbining yuqorida tilga olingan asaridagi soʻzlarning lugʻatini tayyorlayotganda "uğan" soʻzini "tangri" sifatida tarjima qilgan. P.M. Melioranski 1900‑yilda Peterburqda nashr etgan "Arabskiy filoloq o turetskom yazıke" asarida XIV asr muallifi ibn Mühənnaning asarlarida uchraydigan "uğan" soʻzining ham "tangri" maʼnosida ishlatilganligi koʻrsatilgan. Biroq keyinchalik turk tillarida "uğan" soʻzi avvalgi maʼnosini yoʻqotib, asta‑asta tangri sifatlari, xususiyatlaridan biriga aylangan. Masalan, Mahmud Kaşğarida "uğan" soʻzi "kuchli", "qudratli", "qodir" maʼnosida.

Xarəzminin "Məhəbbətnamə" asarini çapga tayyorlagan Ə.N.Nəcib "uğan" soʻzini "qadir Alloh kabi" tarjima qilgan. Boshqa bir tadqiqotchi – Süleyman Əfəndi Buxari ham "uğan" iborasini "sahib, nazil, tanri, xudavətkar, rabb" maʼnosida izohlagan. Mirəli Seyidov "uğan" soʻzining "u" + "qan" tarkib qismlaridan iboratligini koʻrsatib, "u" qadim turk tillarida "barcha, qadir" maʼnosida feʼl ildizi ekanligini aytadi. "Qan" esa "xan" soʻzining eski shakli. "U" + "qan" – "barcha, qadir xan" degan maʼnoni anglatadi. Oʻtmishda inson kuchli, qudratli xonni hamma narsaga qodir deb bilganligi sababli, keyinchalik bu soʻz qabilalar, tayfa boshchilarining ilohiylashtirilishi bilan bogʻliq ravishda tanri maʼnosini egallagan. Mirəli Seyidov va bir qator boshqa tadqiqotchilar "uğan" va "uğur" soʻzlarining fonetik va maʼnavi yaqinligini koʻrsatib, qadim turk xalqlarida bu iboralar yoʻl tanrisi nomi boʻlganini, qadim turklar yoʻlga chiqishida bu tanrini yordamga chaqirganini taʼkidlaydilar. Bosh Daşağıl qishlogʻining yaqinidagi Uğan mağarasining qadim davrlardan turk dunyosining ichki qismiga qarab eng xavfli shimoliy chegaralardan boshlanadigan yoʻllardan birining chetida joylashganligini hisobga olsak, yuqorida keltirilgan mulohazalarda oʻylantiruvchi nuqtalar koʻproq ekanligini koʻramiz.

Bir qator tadqiqotchilar turk tilida ishlatiladigan "onqon" soʻzini "uğan" (Alloh) bilan bogʻlaydilar. Mirəli Seyidov, İ.N.Berezin, D.K.Zelenin, İ.Əbdülqadir onqon bilan "uğan" iboralarining bir xil ildizdan kelganligini taʼkidlab, qadim zamonlarda Oʻgʻuz qabilalari maʼlum real yoki afsonaviy hayvonlarga, qushlarga ibodat qilganini aytishadi. V.V.Bartoldga koʻra qabilaning aʼzolari muqaddas deb hisoblagan bu mavjudotlarga tegmaydilar, ularning goʻshtini yemaydilar. Bunday totemlarni onqon yoki uğun (uğan) deb atashgan. 1990‑yilda Moskva da nashr etilgan "Mifologicheskij slovar" nomli asarda qayd etilgandek, qadimiy tasavvurlarga koʻra onqonlar zich, qalin oʻrmonlarda, gʻorlar va togʻlarda yashar edi. U yerga har qanday shaxs, ayniqsa ayollar kiritilmas edi. Bosh Daşağıl qishlogʻining yaqinidagi Uğan gʻori zich oʻrmonlar bilan oʻralgan togʻda, togʻ jinsida joylashgan boʻlishi, uning bu joylarning qadimiy aholisi tomonidan onqon maskani sifatida qabul qilinishiga dalil boʻladi.