Zagatala State Reserve

Zaqatala Davlat Tabiat Qoʻriqxonasi (Azerbaijoncha: Zaqatala Dövlət Qoruğu) – Ozarbayjonning Zaqatala va Balakan tumanlarida joylashgan qoʻriqxonadir. U 1929‑yilda Katta Kavkaz togʻlarining janubiy etagida, Zaqatala va Balakan tumanlari hududida, 25 200 gektar maydonda tashkil etilgan. U Ozarbayjonning Katta Kavkaz togʻ tizmasining sharqiy yamollarida joylashgan. Zaqatala Qoʻriqxonasi 1930‑yilda Balakan Qoʻriqxonasi bilan birgalikda alohida qoʻriqxona sifatida tashkil etilgan. Qoʻriqxonaning balandligi dengiz sathidan 650 m dan 3646 m gacha oʻzgaradi. Qoʻriqxonaning asosiy florasi togʻ oʻrmonlari va togʻ yaylovlaridan iborat. Bu yerda mingdan ortiq zamonaviy flora turlari kuzatiladi. [2] Qoʻriqxona hududi bir necha marta oʻzgargan va hozirda 28 844 gektarga teng. Qoʻriqxona hududida 900‑dan ortiq oʻsimlik turlari mavjud boʻlib, bu Ozarbayjon floraining 1/6 qismini tashkil etadi. Qoʻriqxona maydonining 60 % dan ortigʻi keng bargli oʻrmonlardan iborat. Qoʻriqxonaning asosiy maqsadi Katta Kavkaz togʻlarining janubiy yamollarida noyob oʻsimliklarning tabiiy komplekslarini himoya qilishdir.

Umumiy maʼlumot

Zaqatala SNR 1929‑yilda Ozarbayjonning Zaqatala va Balakan tumanlarida, Katta Kavkaz togʻ tizmasining oʻrtacha qismining janubiy yamoli boʻylab, 23 844 gektar maydonda, oʻsimlik va hayvonot dunyosini saqlash va oʻrganish maqsadida tashkil etilgan. Ozarbayjon Vazirlar Mahkamasining 2008‑yil 17‑oktabrdagi qaroriga binoan, uning hududi Zaqatala va Balakan oʻrmon himoyasi va tiklash obyektlari yerlarini qoʻshish orqali 47 349 gektarga kengaytirilgan. Qoʻriqxonaning balandligi dengiz sathidan 650–1646 m gacha.

Ekologiya

Flora – Qayın, gʻul, qayin, elm, lipa, ash, chestnut, yongʻoq, ayiq hazel va qayin daraxtlari. Temir, qora qora, qizil, ahmar, gilos, sariq rododendron, gandalash va boshqa butalar qoʻriqxona oʻrmonlarida keng tarqalgan. 200–250 yillik va 30 m balandlikdagi qayin daraxtlari mavjud.

Fauna – Zagatala Davlat Tabiiiy Rezervatida oʻn ikki turdagi oʻsimliklar, sutemizuvchilardan tülki va kapar, qushlardan katta burgut, burgutlar, Qoraqalpoq, Qoraqalpoq tetraslari Qazaxiston Qizil Kitobiga kiritilgan, yirtqich qushlarga oziqlanadigan Qoraqalpoq jildagi qartal IUCN Qizil Roʻyxatiga kiritilgan. Rezervat ostida tabiat muzeyi mavjud. Dagestan togʻ echkisi, qoʻy, yovvoyi choʻchqa, ayiq, tishli, tulki, oʻrmon mushugi, tülki, sinab, qoʻychoq, boshqalar joylashgan. Bugungi kunda eng muhim masalalardan biri Zagatala Davlat Tabiiy Rezervatining hududini kengaytirish va biosfera davlat tabiat rezervatini yaratishdir. Ozarbayjon Ekologiya va Tabiiy Resurslar vazirligi Vazirlar Mahkamasi oldida ariza topshirdi.

Daryolar – Rezervat orqali uchta katta, koʻp suvli daryo oqadi – Mazimchay, Balakenchay va Katekhchay. Ushbu daryolar Katta Kavkaz togʻlarining choʻqqilaridan kelib chiqadi va Alazan-Ayrichay vodiyidan Alazan daryosiga quyiladi.

Zagatala hududidan oqib oʻtadigan Katekh daryosining qirgʻoqlari zahira hududining ikki tomonida qattiq toshlar va qoyalar bilan oʻralgan. Katekhchay daryosining qoʻshimchalari boʻlgan Rochigelchay va Kilsachay daryolari tutashgan joyda terapevtik sulfat-mineral buloq qaynab chiqadi. Ushbu buloq yaqinida kichik bir plato shakllangan. Oʻsha plato ustida juda qadimiy cherkov qoldiqlari mavjud. Cherkov yoʻli boʻylab, bu qoldiqlardan taxminan 800–1000 metr uzoqlikda juda katta Pichigel gʻori joylashgan. Zahira xodimlari kechasi bu gʻorni foydalanadilar. Gʻor tashqi tomoni juda jozibali va chiroyli, gʻor ustidagi monolit toshlar tuzilishi daryo tomoniga choʻzilgan, va bu tuzilmaning chetlarida doimiy yashil uzumzor "devor" mavjud. 200–250 kishi gʻorda qulay joylashadi. Bu yerda har doim quruq. Gʻor atrofida gonk, oʻrik daraxti, oʻrik, lipa, elm va boshqa turlari bilan oʻralgan. Qadimiy keng bargli oʻrmonlar.

Cherkov va Katekhchay tutashgan joyda juda ulugʻ, chiroyli va yetarli darajada kuchli bir sharshara hosil boʻldi, uning suvi 20 metr balandlikdan tor toshli daryo boʻyiga oqadi. Ushbu sharshara Gabizdere yoki Zagatala sharsharasi deb ataladi.

Umuman olganda, Zagatala Davlat Tabiat Qoʻriqxonasi hududida taxminan 10 ta sharshara va 15–17 turli sulfat-mineral buloqlar qaynab chiqadi.