Zəviyyə məscidi

Zaviyə masjidi — Naxçıvan shahrida Heydər Əliyev prospekti va Tabriz koʻchasining kesishgan joyida, Zaviyə mahallasida tarixiy-arxitektura yodgorligi.

Tarixi

Arabcha gʻush, burchak, burchak maʼnosini beruvchi zaviyə sufi tariqatlariga mansub maskanlarning nomlaridan biridir. Xonaqohlar kabi zaviyalarda ham alohida tariqatlarga mansub dervishlar yashagan va atroflariga muriddlarni toʻplab oʻz gʻoyalari tarqatganlar. Islom dinining yaralgan birinchi yuz yilliklarida xristian rahiblari xonalarini, kichik musulmon masjidlarini yoki ibodatxonalarini ham zaviyə deb atashgan. Magʻrib mamlakatlarida zaviyə masjid, maktab, ovliya maqbarasi, mehmonxonadan iborat diniy binolar kompleksi sifatida faoliyat koʻrsatgan. Keyinchalik Shimoliy Afrika ovliyalar oʻz shogirdlari va izdoshlari bilan birga yashagan binolarni ham zaviyə yoki ribat deb atashni boshladilar. Umuman olganda, oʻrta asrlar davrida zaviyə sufi birodarliklari izdoshlar maskanlarining nomlaridan biri boʻlgan. Ular hamda ibodat va madaniy-maʼrifat markazlari hisoblanardi. Oʻrta asrlarda Naxçıvanda mavjud boʻlgan baʼzi tariqat tarafdorlari masjidlarga bormasdan, oʻzlari uchun alohida tekiyalar, zaviyalar qurib, u yerda yashab zikr bilan shugʻullanishardi. Xurufi tariqatchilari ham bu zikr joylarini xonaqoh, bektashi, naqshibendilar esa zaviyə deb atashardi.

Qurilishi

Naxçıvan arxitektura maktabiga tegishli masjidning tashqi arxitektura tasviri, reja tuzilishi va oʻziga xos kompozitsiyasi uning 17-18 asrlarning boy qurilish anʼanalarining mahsuli ekanligini koʻrsatadi. 17-18 asrlarda Ozarbayjon arxitekturasida oldingi davr anʼanalariga qoʻshimcha yangi qurilish yoʻnalishlari ham namoyon boʻlgan. Qurilish turlaridagi bu oʻzgarish asosan diniy talablarning kengroq qondirilishi bilan bogʻliq edi. Zaviyə masjidining binosi birinchi qarashda toʻgʻri toʻrtburchak shaklda koʻrinadi, lekin murakkab arxitektura tuzilishiga ega. Bino yerdan 1 m balandlikdagi podval ustida joylashgan. Umumiy maydoni 212 m², devorlarning qalinligi 0,9 – 1,5 sm oraligʻida oʻzgaradi. Asosiy qalinlik 90 sm. Pishirilgan gʻisht va ohak aralashmasi bilan qurilgan. Gʻishtlar ikki oʻlchamda. 20 x 20 x 5 sm oʻlchamdagi sariq rangli gʻishtlar binoning asosiy qurilishida ishlatilgan. 19‑asrning ikkinchi yarmida masjidning asosiy taʼmiri paytida 26 x 13 x 5 sm oʻlchamdagi qizil rangli gʻishtlardan koʻproq foydalanilgan. Bu gʻishtlar keyinchalik qurilgan sharq va shimol devorlarda, xonalar orasidagi boʻlinmalarda, minora va binoning boshiga qoʻshilgan antamblementda, parapetda hamda binoning fasadida ham keng joy olgan. Zaviyə masjidi reja tuzilishi, hamda alohida qismlarning shakli boʻyicha Naxçıvandagi boshqa dini binolardan toʻliq farq qiladi. Juda ehtimolki, 19‑asr oxirlarida amalga oshirilgan taʼmir ishlari davomida yangi qurilishlar va shakllar qoʻshilganligi sababli binoning arxitektura tuzilishi sezilarli darajada oʻzgargan, avvalgi davr qurilishida ishlatilgan chizma tagʻlar va sferik gʻumbazlar oʻrniga, 19‑asrning murakkab chiziqli tagʻlari va tek dam qoplamasi bilan almashtirilgan. Shuning uchun binoning qurilish sanasini aniqlash qiyin. Binoning hozirgi interyer tuzilishi katta ibodat zali, unga qoʻshilgan vestibul, ikki qavatli uchta yordamchi xona va spiral zinokli minoradan iborat. Zalaning va boshqa binolarning sferik gʻumbazlari yoʻq qilinib, 19‑asr oxirlarida tek dam qoplamasi bilan almashtirilgan. Binoga uch tomondan: gʻarb va shimoldan bitta, sharq tomondagi hovlidan esa uchta kirish darvozi bor. Asosiy kirish gʻarbdan. Gʻarb tomondagi tek chiziqli portal eyvan shaklida qurilgan. Eyvanga marmar zinoklar bilan chiqiladi. Kirish portalidagi darvozdanoq bir tomoni uchburchak shaklidagi vestibulga kiriladi. Vestibulning maydoni 19,8 m². Vestibuldan oʻngda 5,5 m balandlik, 88 m² maydonli hujayra tipidagi ibodat zali joylashgan. Zalaga janubiy tomondan ham kirish bor. Zalaning janubiy va gʻarb devorlarida har birida 0,9 x 3,2 m oʻlchamdagi uchta tarmoqli deraza oʻrnatilgan. Ibodat zalining mehrabi 1,7 x 5,15 x 5,5 m oʻlchamdagi chap devorda alohida boʻlim shaklida joylashgan. Mehrab chizma tagʻli toʻshak va boshqa bezaklari koʻp taʼmir natijasida suvoq bilan toʻldirilib tek yuzaga aylantirilgan. Vestibuldan chapda ikki darvoza bor. Darvozalardan biri minoraning spiral zinoklariga, ikkinchisi esa yordamchi xonalarga ochiladi. Ayollar uchun moʻljallangan ikkinchi qavatdagi xonalarga yogʻoch zinoklar bilan chiqiladi. Bu yerda ibodat xonasi bilan asosiy zal orasida deraza bor. Binoning asosiy fasadi markazda joylashgan eyvanli portal, uchta uzun tarmoqli deraza va baland boʻlmagan minoradan iborat. Asosiy fasadga mos kelmaydigan antamblement va qurilishning bosh qismi aylanib yuruvchi chizma tagʻ motivli parapet binoga keyinchalik qoʻshilgan. Antamblementdagi toʻrt toʻgʻri toʻrtburchak ustun chiqishi va markazda joylashgan dumaloq boʻshliqlar binoning fasadida toʻliq begona element sifatida koʻrinadi.

XX asrda binodan klub, pyonerlar uyi, dini idora va h.k. maqsadlar uchun foydalanilgan. 2007-yilgacha Naxçıvan MR Qadınlar Məclisi bu yerda joylashgan edi. 2008-yilda asosli taʼmir va tiklanish amalga oshirilgan.