Azret-Sultan

«Əziret Sultan» Milli tarixi-mədəniyyət muzey-qorğu – RMDK respublikamızdakı əsas muzeylərdən biri, tarixi memarlıq kompleksi.

Muzey islam dininin görkəmli vəzifəsi, «Türkistan piri» adlandırılan alim Qoca Axmet Yəsəvi (Əziret Sultan) şərəfinə həsr olunmuş XIV əsrin sonlarında Əmir Təmür tərəfindən tikilmiş türbə əsasında Türkistan şəhərində 1977-ci il 28 martda «Respublik Qoca Axmet Yəsəvi türbə memarlıq muzeyi» kimi açıldı. 1989-cu il 28 avqustdan Qazax SSR Nazirlər Kabinetinin №256 qərarı ilə «Əziret Sultan» dövlət tarixi-mədəniyyət qorğu-muzeyi» olaraq yaradıldı. Daha sonra, Azərbaycan Respublikası Hökumətinin 2015-ci il 24 iyul tarixli № 585 qərarına əsasən Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və idman nazirliyinin «Əziret Sultan» dövlət tarixi-mədəniyyət qorğu-muzeyi» respublika dövlət müəssisəsini yenidən təşkil etmə yolu ilə yaradıldı. 2023-cü il 19 dekabrda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin №415 Fərmanı ilə «Əziret Sultan» dövlət tarixi-mədəniyyət muzey-qorğusuna ölkəmizdə muzey-qorğular arasında ilk olaraq «Milli» statusu verildi.

Muzey-qorğuda Tarixi-mədəni irs abidələrinin qorunması və qeydiyyatı, Qoruma və qeydiyyat, Elmi-tədqiqat işləri, Ekskursiya və təbliğat, Xidmət göstərmə və istismar bölmələri fəaliyyət göstərir. Tərkibində 43 tarixi-mədəni abidə var. 1-i beynəlxalq, 21-i respublika, 2-si yerli əhəmiyyətə malikdir. 19 abidə əvvəlcədən qeydiyyat siyahısına daxil edilib.

Qoca Axmet Yəsəvi türbəsinin tikintisi 14-cü əsrin sonlarında həyata keçirilmişdir. Türbənin qurulmasından bəri taleyi Azərbaycan xalqının tarixi ilə bütövlükdə bağlıdır. Türbə ətrafına Cölbariş xan, Esim xan, Cəngir xan, Təvə xan, Abılay xan, Qasım xan, Qaz səsi Qazibək bəy, Cənibək bətir və s. tanınmış şəxslər dəfn olunmuşdur.

1864-cü ildə iyun ayında Kənəsarı xanının oğlu Sızdıq sultanın qoruduğu məscidi Rusiya generalı Çernyeyevin qoşunları topaçla atdı. Əzizət Sultan məscidinin Qazaxıstandakı əsas dini mərkəz kimi dini xidmətinə mane olmaq istəyən sovet totalitarizminin hərəkətləri də istədiklərinə nail ola bilmədi.

Türkistandanın əsas abidəsi hesab olunan Beynəlxalq səviyyəli Qoca Əhməd Yəsəvi məscidi orta əsrlərin bənzərsiz memarlıq əsəri kimi 2003-cü ildə UNESCO-nun qlobal irs siyahısına daxil edildi. Dünya əhəmiyyətinə sahib olan abidənin milli panteon kimi olan yeri də xüsusidir. Qoruma-muzey Qoca Əhməd Yəsəvi məscidi ilə birlikdə Böyük qılavət (yeraltı məscid, XII əsr), Əhli Qumşuq Ata qılavəti (XII əsr), Səkkizbucaqlı məscid (IV–XVI əsrlər), Ülıqbəyin qızı, Əbülqayır xanının həyat yoldaşı Rabiə Sultan Begim məscidi (XV əsr), Şərq monşası (XVI–XVII əsrlər), Esim xan məscidi (XVII əsr), və s. arxeoloji, tarix-memarlıq və təsvir sənətinin ən yaxşı abidələrini əhatə edir. Qoca Əhməd Yəsəvi məscidi ətrafında Jolbarys xan, Esim xan, Cəngir xan, Təukə xan, Abılay xan, Qaz səsli Qazibək biyi, Cənibək bətir, Bögenbəy bətir və s. 300‑dən çox tarixi şəxsiyyət dəfn olunmuşdur, qoruma-muzey mütəxəssislərinin tədqiqatları nəticəsində bu şəxslərin indiyə qədər 231‑i müəyyən edilib. Muzey-qoruma obyektində 25594 ədəd dəyərli tarixi əşyalar saxlanılır. Onların arasında yazma, arxeoloji etnoqrafiya və numizmatika qrupuna aid əşyaların tələblərə uyğun saxlanması üçün son dərəcəli xüsusi cihazlar quraşdırılmış.

«Əziret Sultan» dövlət tarixi-mədəniyyət muzey-qoruyuculuğu» RMQK ölkəmizdəki bütün respublika, rayon muzeyləri ilə əməkdaşlıq qurmuş və onların arasında ziyarətçi sayı ən çox olan muzeydir. Ziyarətçilərə göstərilən xidmət növləri də tələblərə uyğun sistemli şəkildə həyata keçirilir. Belə həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində qoruyucu-muzey 2015-ci ildə beynəlxalq ICOM birliyinin «İl muzeyi» diplomuna layiq görülmüş, 2016-cı ilin yekunları əsasında Milli biznes-reytinq proqramının «İnkişaf sürəti» namizədliyində Qazaxıstan muzeyləri arasında «Sektor lideri» tituluna, «Qızıl» reytinqinə layiq görülmüş, Beynəlxalq sertifikat və xüsusi «Qızıl qartal» medalı ilə mükafatlandırılmışdır.

Qoca Ahmet Yəsəvi memarlıq kompleksi UNESCO-nun Qırmızı kitabına daxil edilib. Böyük İpək Yolunun Almatı – Taraz – Türküstan bölməsinin yenidən canlanması ilə əlaqədar, Qazaxıstan Respublikası və Türkiyə Respublikası Hökumətlərinin dəstəyi ilə Əziret Sultanın mədəni, maddi və ruhani irsi bərpa edilir.

Yəsəvi təhsil elmi mərkəzi

«Yəsəvi təhsil» elmi mərkəzi – 2023-cü ildə Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Qasım-Çomart Tokayevin tapşırığına əsasən yaradılmışdır.

Dövlət başçısı 2023-cü il 17 iyun tarixində Türküstan şəhərində keçirilən «Ədalətli Qazaxıstan – Sadiq vətəndaş» adlı Milli konfransın ikinci iclasında Yəsəvi təliminin dərin araşdırılmasının zəruriliyini qeyd etmişdir.

Prezidentin tapşırığına uyğun olaraq, 2025-ci ildə «Əziret Sultan» Milli tarixi-mədəniyyət muzey-qoruyuculuğu yanında xüsusi elmi mərkəz açılmışdır. Mərkəzin əsas məqsədi – Qoca Ahmet Yəsəvi irsini hərtərəfli araşdırmaq, tanıtmaq və Yəsəvi təliminin türk-islami sivilizasiyadakı yerini elmi baxımdan müəyyən etməkdir.

Elmi mərkəz Yəsəvi yaradıcılığı, sufi ənənəsi, türk ruhiyyəti və dini-mədəni irs istiqamətində əsas və tətbiqi tədqiqatlar aparır.

Məqsədləri və vəzifələri

Mərkəzin əsas məqsədi – Qoca Ahmet Yəsəvi təlimini kompleks şəkildə araşdırmaq və elmi nəticələr formalaşdırmaq.

Əsas vəzifələri:

Yasaui təlimini tarixi, ədəbi, fəlsəfi və dini baxımdan kompleks araşdırmaq;

«Diuani hikmət» və digər əsərlərin məzmununu təhlil edərək, çoxşaxəli analiz aparmaq;

Türk-İslam sivilizasiyasında Yasaui irsinin əhəmiyyətini müəyyənləşdirmək və müasir dövrə təsirini araşdırmaq;

Köhnə əl yazılarını və nadir kitabları elmi təsvir etmək, rəqəmləşdirmək və nəşr etmək;

Arxiv materiallarını toplamaq, elmi dövriyyəyə daxil etmək;

Daxili və xarici elmi təşkilatlarla birgə layihələr həyata keçirmək;

Elmi məqalələr, monoqrafiyalar və topluslar nəşr etmək;

Konfranslar, seminarlar, dairəvi masalar təşkil etmək;

Gənc tədqiqatçılara və tələbələrə elmi-tanıtım kursları keçirmək.

Fəaliyyət sahələri

Mərkəz aşağıdakı sahələr üzrə fəaliyyət göstərir:

Əsas və tətbiqi elmi tədqiqatlar aparmaq;