Qyluet

Qıluyet yeraltı məscidi – Türkmənistan bölgəsinin respublik əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələri siyahısına daxil edilmiş şəhər quruluşu və memarlıq sırasındakı abidə.

Yerləşdiyi yer

Türkmən şəhərindəki Coça Ahmet Yassaui məzarisindən cənuba doğru 120 m məsafədə yerləşən, XII əsrdə tikilmiş orta əsr dini memarlıq quruluşlarından biridir. “Qıluyet” sözü ərəb dilində “haluatun” – tək, öz-özlüyündə qalmaq, fərdi olmaq mənasını verir və Yaradıcıya öz-özlüyündə oturaraq ibadət etmək mənaını daşıyır. Coça Ahmet Yassaui 63 yaşında Qıluyet məscidini xüsusi olaraq tikmiş, qalan ömrünü burada keçirmiş və Diwani hikmət, Mirat-ul-qulub, Pakırnama və s. bir çox əsərlərini yazıb qoyduğu barədə məlumatlar mövcuddur.

Məscidin təsviri

Dəniz səviyyəsindən 228 m yüksəklikdə, qismən yeraltında yerləşən Qıluyet məscidi zamanında 18 otaqdan ibarət idi. Məscidin yeraltında yerləşməsi, orada yaşayış şərtlərinin hava şəraitindən asılı olmaması məqsədinə uyğun gəlir. Məsələn, yeraltı qışda isti, yayda isə sərin olur. Məscidin içində insanın yaşayaraq ibadət etməsi üçün hərtərəfli əlverişli şərtlər yaradılmışdır. Məsciddəki otaqlar:

“Ğar” otağı – bir şəxsin ibadət etməsi üçün nəzərdə tutulmuş şəxsi otaq. O, yeraltında 4‑4,5 metr dərinlikdə yerləşir. “Ğar” otağının divarları yanmış kərpicdən tikilib, “balki” üsuluna uyğun dörd tərəfli kubbələ örtülüb. Divarlarında çuxurlu oyuklar var və XII əsrdə “Əlvi Qumşıq Ata” məscidinin tikintisinin planı təsvir olunub. Otağın uzunluğu 135 sm, eni 135 sm və hündürlüyü 175 sm.

“Cəmiyyətxana” otağı – Qyluyet məscidindəki ən böyük və pəncərəsi olan tək otaq. Məscidin əsas kubbəsi bu Cəmiyyətxana otağının üstündə yerləşir. Kubbənin daxili tərəfi ağacdan hazırlanıb, damı dəmir ilə örtülüb. Damı dəstəkləyən əsas kimi xüsusi sütunlar qoyulub. Otağın uzunluğu 20,9 metr, eni 14,7 metr və ümumi kubbə ilə birlikdə hündürlüyü 6,4 metr.

“Qıjıra” bölməsi – şagirdlər üçün nəzərdə tutulmuş otaq.

“Məscid” otağı

İsti su hazırlayan, yuyunma, tualet otaqları. Bəzi məlumatlara görə, məscidin qonaq evləri və at bağları da olmuşdur.

Arxeoloji tədqiqatlar

Qyluyet məscidi Böyük Vətən Müharibəsi illərində kərpiclərini yağ fabrikini döymək üçün istifadə etmək məqsədilə dağıdılmış. Bununla belə, 1972-1973-ci illərdə T.N.Senigova və 1979-cu ildə E.A.Smağulov tədqiqatçılarının apardığı arxeoloji tədqiqat işləri nəticəsində XV-XVI əsrlərə aid “Qyluyet” məscidinin yeri müəyyən edilmiş. 1942-ci ildə memar alim A.L.Smidin hazırladığı maketə əsasən orada yenidən bərpa edilmişdir.

Tədqiqat və bərpa işləri zamanı qyluyetin tikintisinin bir neçə mərhələdən ibarət olduğu müəyyən edilib. 1994-cü il “Qazaxıstanın tarixi-mədəni abidələr siyahısının” Cənubi Qazaxıstan vilayəti üzrə toplusunda №590.11 saylı nömrə ilə daxil edilib dövlətin nəzarətinə alınmışdır.

Senigova T.N. və Smağulov E.Ə. tərəfindən aparılan arxeoloji tədqiqatların nəticəsində Qyluyetin tikintisinin iki mərhələdən ibarət olduğu müəyyən edilib. Daha erkən tikilmiş hissəsi №1‑dən 7‑yə qədər olan otaqlar, bunlar XV‑XVII əsrlər arasında tikilmiş, digər tərəfdən №8‑dən 20‑yə qədər olan şimal‑şərq hissəsi XVIII‑XX əsrlər arasında tikilmişdir. Yalnız №18 Qərb otağı (№3 otağın altında yerləşən) Əhməd Yəsəvi dövründə, yəni, XII əsrdə tikilmişdir. (№1-şəkil).

1996-ci ildə Türkmənistan arxeoloji ekspedisiyası (Smağulov E., Tüyaqbaev M.) Qıluet kompleksi yeraltı mərasim otağında (3-cü otaq) arxeoloji qazıntı aparıb. Əvvəldən Qıluet otağının divarları Mərasim otağının divarları ilə istiqamətcə uyğun gəlmirdi, bu onların müxtəlif dövrlərdə tikildiyinin göstəricisidir. Qıluet otağının divarları 15 dərəcə meyilli olub, beləliklə Qıluet otağı bu gün Mərasim otağının qapısının altında yerləşir. Tikinti planında Qıluetə düşən işıq dəliyi Mərasim otağının şimal‑şərq divarının xaricində yerləşir, bunu A.L.Şmidin 1942-ci ildə hazırladığı maketdən də görürük. Sonradan, 1980-ci illərdə Qıluetin layihəsini hazırlayarkən Mərasim otağının şimal‑şərq divarını xaricə doğru təxminən 1 metr sürüşdürüb, Qıluetin işıq dəliyi Mərasim otağının içində qalıb.