Segizkyrly Mausoleum

Täuke han kesenesi — Respublika əhəmiyyətli abidə. Qoja Ahmet Yasaui kesenesinin cənub-şərq minaresindən 40 metr məsafədə yerləşir.

Kesene tam saxlanılmayıb, yalnız qalıqları qalmışdır. Layihəyə görə o, kiçik portal formasında şimal-şərqə doğru uzanır. Kümbezin daxili divarları 8 boşluqlı və 8 tərəfli olur. Çox zəif dağılmasından da onu bərpa etmək imkanı yoxdur. Kesenedən sığorta tapılmadı. Edeni kvadrat kərpicdən düzülmüşdür. Edenindən qırıq daşdan qapalı, yazıları tam sönmüş üç qələm daş tapıldı.

1958-ci ildə B.N. Nemtsova, 1974-ci ildə T.N. Senigova, 1997-ci ildə E. Smagulov, M. Tüyakbaevlər tərəfindən aparılan arxeoloji tədqiqat işlərinin nəticəsində Səgiz qırılı qəssəsində 3 dəfn yeri müəyyən edilmişdir. Türküstan arxeoloji ekspedisiyasının rəhbəri, arxeoloq M.Q. Tüyakbaevin «Köhnə Türküstan panteonları» adlı əsərində aşağıdakı məlumat verilir: «Səgiz qırılı qəssə, XVIII əsr. Taüke xanına həsr olunaraq tikilmiş. Bu, Cənqiz işğalı təhlükəsi artdığı bir dövrdür. Bu çətin-çətin zamanda, iqtisadiyyat geriyə düşüb, sultans, xanlar, bəyələr arasında birliy, birgəlik olmadığı zaman, 1715-ci ildə vəfat edən Taükəyə həsr olunmuş yeraltı məzar və yerüstü qəssənin özü hündürlüyü 10 metrdən az olmayan (qəssələrin hündürlüyü uzunluğuna bərabər olan), böyük tikinti inşa etmək çox çətin idi. Qüllənin də eyni (10 m) olduğu halda heç bir təməl olmadan qalmış bu tikinti tamamlanmadan öz çəkisindən birbaşa yıxılıb, dağılardı. İçinə qoyulan qələm daşlarının da mərmərdən deyil, sadəcə qumdaşdan hazırlanması, struktunun dəqiq yanındakı Rabiya Sultan bəqim qəssəsinin nüsxəsi olması, daş oyma ustalarının, daş üzərində marşiya şeir yazan bədişlərin, qəssə qalan, kubbe quran xüsusi ustaların və memarların da olmamasını göstərir. Bu qəssənin hündürlüyü 6,9-7 m yalnız olub, bir qat kubbə ilə örtülüb, qüllənin də təxminən 7 m olduğu barədə biz əminik. Taüke xan vəfat etdikdən sonra onun məzarının üzərinə tikilməyə başlayan bu qəssədə onunla birlikdə 1727-ci ildə vəfat edən oğlu Bolat xan və 1738-ci ildə vəfat edən kiçik oğlu Səməke xan da dəfn olunmuşdur. 2020-ci ildə “Qazqaytajañartu” RMK qurumu tərəfindən qəssənin divarları 2,5 metr səviyyəyə qədər yüksəldilmişdir». Qəssənin qırıntılarını 1958-ci ildə N.B. Nemtsova araşdırmışdır. Ekspedisiyanın tərkibində işləyən antropoloq V.Ya. Zezenkova qəssə döşəməsində OB-dan ŞŞ-yə yönəlmiş şəkildə yan-yana yerləşən üç qumdaşdan oyulmuş qələm daşlarının ortasının altını qazaraq araşdırır. Yer səthindən 0,5 m dərinlikdə yerləşən sümük ölçülərini götürərək, başına xüsusi tədqiqat aparıb «...sümük mongoloid irqinin Cənubi Sibir tipinə xas xüsusiyyətləri olan kişi insanına aiddir (bu tip qazaq-qırğız xalqlarına uyğundur)» deyə nəticə çıxarır. Alimlər arasında bu qəssənin nə zaman tikildiyi barədə mübahisə var – N.B. Nemtsova XVI-XVII əsrlər olduğunu, A.N. Proskurin XIV əsr olduğunu deyir. Əslində bu alimlər dəfn olunmuş insanların nə qədər dərinlikdə yatanına diqqət yetirməmişlər. N.B. Nemtsova döşəmə səviyyəsindəki qab qırıntılarına baxaraq dövrü təyin edir, A.N. Proskurin qəssənin ilk qapısının cənub bucağında olduğunu proyektləşdirərək onu XIV əsrdə tikildiyini, sonradan XVIII əsrdə tam yenidən təmir edildiyini, qapısının, portalının ŞŞ-dən çıxarıldığını bildirir. 1974-ci ildə T.N. Senigova, 1997-ci ildə E.Ə. Smagulov və N.İmazanovlar tərəfindən aparılan qazıntı və tədqiqatlar bu tikiliyin həqiqətən köhnə quruluşun üzərinə tikildiyini göstərmişdir. XVIII əsrin əvvəllərində Taüke xan vəfat etdikdən sonra köhnə qəssəyə dəfn olunmuş, sonradan onun yanına 1727-ci ildə vəfat edən oğlu Bolat, 1738-ci ildə vəfat edən kiçik oğlu Səməke onun iki tərəfinə dəfn olunmuşdan sonra qəssə hazırkı vəziyyətdə yenidən tikilmişdir. Bu zaman döşəməsi də aşağı salınaraq XVI əsr səviyyəsinə çatmış, bunun sübutu sümüklərin döşəməyə çox yaxın yerləşməsi, onların üzərindəki torpağın 1 metrə qədər alınmasıdır. Tikinti XVIII əsrə aiddir.