Duna múzeum

Magyar Környezetvédelmi és Vízügyi Múzeumun təsnifatına görə ölkə üzrə ixtisas muzeyi, toplusu Macarıstan su idarəçiliyi və su idarəetmə tarixilə bağlı əşyalar, sənədlər və audiovizual məzmunları əhatə edir. Təşkilatı 2014-cü il yanvarın 1-dən Országos Vízügyi Főigazgatóság tərəfindən dəstəklənir.

Muzey Esztergomun mərkəzində, köhnə baş kapitanlıq binasında ziyarətçilərini və su idarəçiliyi tarixinə maraq göstərən tədqiqatçıları gözləyir. Hər il orta hesabla 20 000 ziyarətçiyə su ilə tanışlıq, su haqqında oyunvari bilik əldə etmə imkanı təqdim edir.

Tarixçə

Magyar Környezetvédelmi és Vízügyi Múzeumun kolleksiya öncələri 1896-cı ilın minillik sərgisi dövrünə qədər uzanır. Bu sərgi, yerli çay tənzimlənməsi və su təmizlənməsi mövzularının ayrı pavilonda geniş ictimaiyyətə təqdim olunması üçün ilk imkan yaratdı.

Toplanmış materialların əhəmiyyətli bir hissəsini iştirakçı təşkilatlar sərgi bağlandıqdan sonra daşıyıb, dövlət su idarəetmə orqanlarının (çay və mədəniyyət mühəndisliyi idarələri, su coğrafiyası xidməti, müxtəlif su tikintisi şöbələri və s.) materiallarından bir hissəsi isə o vaxt yaradılan Mezőgazdasági Múzeumun kolleksiyasına daxil edildi.

1930-cu illərin əvvəllərində, Földmívelésügyi Minisztériumun Vízügyi Műszaki Osztályının rəhbəri, Sajó Elemér (1875-1934) su coğrafiyası institutunun o tarixi dəyəri ilə yanaşı faydalı məlumatları ehtiva edən xəritə və texniki sənədləri toplamasını təmin etdi. Beləliklə, Mezőgazdasági Múzeumdan da su idarəçiliyi ilə bağlı muzey materiallarını alaraq, su coğrafiyası institutunun (ev) Muzeyi yarandı. II. Dünya müharibəsi su coğrafiyası institutunun muzey materiallarına da böyük ziyan vurdu, kolleksiyanın əhəmiyyətli bir hissəsi məhv oldu, dağınıq qaldı.

Qurulması və sonrakı dövr

Su idarəçiliyi xidmətinin 1955-1975-ci illər arasındakı böyük təsirli rəhbəri, Országos Vízügyi Hivatal (OVH) prezidenti, Dégen Imre (1910-1976) 1960-cı illərin sonunda su idarəçiliyi ixtisas kolleksiyalarının (kitabxana, arxiv, muzey) yaradılmasını təşəbbüs etdi, çünki su idarəçiliyi elmi tədqiqatları digər sahələrə nisbətən tarixi məlumatların toplanması və təhlilinə daha çox ehtiyac duyurdu. 1968-ci ildə Vízügyi Dokumentációs és Tájékoztató Iroda (VIZDOK) yaradıldı, onun vəzifələrindən biri su idarəçiliyi ixtisas kitabxanasının idarə edilməsi, həmçinin Muzey və İxtisas Arxiv Bölməsinin təşkil edilməsi idi. Nəhayət, Magyar Vízügyi Múzeum 1973-cü ildə rəsmi olaraq VIZDOKun bir hissəsi kimi təsis edildi. 1989-cu ildən Magyar Környezetvédelmi és Vízügyi Múzeum adını daşıyır. 1990-cı illərin əvvəllərində, geniş ictimaiyyət üçün anlaşıqlı olması məqsədilə, bu gün də istifadə olunan, lakin rəsmi olmayan Duna Múzeum adı qəbul edildi.

Təsis edildikdən sonra muzeyin daimi sərgisi yox idi, kolleksiyalar Budapeştdə Duna sahilində, icarəyə götürülmüş bir binada yerləşirdi. İlk daimi sərgi nəhayət 1980-ci ildə Esztergomun mərkəzində, Káptalan-ház adlı binada açıldı. 1998-ci ildə binanın bərpası səbəbindən sərgi sökülmüşdü. Yenilənmiş daxili məkanlara nəzərdə tutulan, innovativ yeni daimi sərgi “Víz-Idő” adı ilə 2001-ci ilin oktyabrından ziyarətçiləri qarşılamağa başladı. Yeni sərgi növbəti illərdə bir çox tanınma qazandı. “İlin Muzeyi” (2001) və “Ailə Dostu Muzey” (2005) mükafatlarının yanında, müəssisə 2003-cü ildə Avropa Muzey Forumunun (European Museum Forum) xüsusi mükafatını da qazanmışdır.

Uşaq bağçası və məktəb qrupları üçün müxtəlif muzeypedagoji proqramlar təklif edən müəssisədə 2010-cu ildə Avropa Birliyi dəstəyi ilə yeni tədris məkanı yaradıldı, 2014-cü ildə isə yeni daimi sərgi vahidi, “Látványtár” açıldı.

2001-ci ildə açılan daimi sərgi təxminən iki onillik boyunca ziyarətçilərə xidmət göstərdi, 2018-ci ildə isə sökülərək növbəti il “Vízeum” adlı hazırda da ziyarət edilən daimi sərgi yerini aldı, bu sərgi 2020-ci ildə “İlin Sərgisi” adını qazandı və 2021-ci ilin may ayında “İlin Avropa Muzeyi” mükafatının xüsusi mükafatını aldı. Beləliklə, müəssisə – yerli muzeylər arasında tək olaraq – artıq iki dəfə bu nüfuzlu beynəlxalq mükafatı qazanmışdır.

Bina tarixi

Esztergomda bu günkü Petőfi küçəsi bir zamanlar qədim Roma və orta əsr yoluydu, onun ətrafına Arpad dövründə ermənilər məskunlaşmışdı. Onların kəndi Villa Érmen adını daşıyırdı. Tatar işğalı nəticəsində kiçik erməni kəndi məhv olmuş, beləliklə ərazi Macar krallarının mülkiyyətinə keçmiş və Sankt Augustin ordeni rahiblərinə bağışlanmışdır. Beləliklə yaranan kilsə mərkəzi ətrafında xristianlar məskunlaşmış, onlar Müqəddəs Anna adına məbəd və böyük monastır tikmişlər. Osmanlı hakimiyyəti öncəsi ərazi monastırdan “Müqəddəs Anna” məhəlləsi adını almışdır.

Türk işğalı dövründə burada yerləşən məskunlaşma yenidən məhv oldu, onun qalıqları üzərində XVII əsrin sonlarında Zsember (Sember) adlı kənd yarandı. Türklərin çıxarılmasından sonra, Esztergom kilsə kapitanlığı torpağını geri aldıqda, burada yenidən məskunlaşma başladı. Esztergomun türklerden geri alınması və biskopluğun geri köçməsi arasındakı dövrdə kapitanlığın işlərini kanoniklər idarə edirdi. Böyük ehtimalla 1730-cı illərin birində Esztergom kanoniklərindən biri kapitanlıq evini tikdirdi.

Bina haqqında əsasən 1790-ci il fevralın 20-də Macar kral tacı və taç nişanları burada bir gecə qaldığı üçün ədəbiyyatda xatırlanır. Bu gün – tacın Beçdən Budaya qədər yolunun dörd günü kimi bütün ölkədə – şəhər üçün ən yadda qalanlardan biri idi.

Bina Birinci Dünya Müharibəsinin sonuna qədər Esztergom kapitanlığının iqtisadi və hüquqi mərkəzi kimi fəaliyyət göstərdi. Müharibədən bir neçə il sonra, ayrılma səbəbiylə torpaq azalması nəticəsində bu qədər böyük binanı bu məqsədlə saxlamağın mənası qalmadı, buna görə kapitanlıq binanı öz vəkili Mike Lajos-a mənzil olaraq verməyə qərar verdi, qarşılığında o kapitanlıqdan ona məxsus imtiyazdan imtina edəcək.

Bina beşlik illərin ortasından etibarən Pilis meşə idarəsinin mülkiyyətinə keçdi. 20 ildən çox sonra, 1976-cı ildə su idarəsi onu ələ keçirdi və binanın bərpasından sonra 1980-ci ildə Esztergombakı Duna Muzeyinin ilk sərgisi açıldı.