Galata Mevlevihanesi

Galata Mevlevihanesi və ya digər adıyla Kulekapı Mevlevihanesi, Türkiyənin İstanbul şəhərinin Beyoğlu rayonunda yerləşən köhnə bir məvləvi. Hal-hazırda Galata Mevlevihanesi Muzeyi adıyla muzey olaraq fəaliyyət göstərir.

1491-ci ildə İskəndər Paşa tərəfindən tikilən və şəhərdəki ilk məvləvi olma xüsusiyyətini daşıyan Galata Mevlevihanesi'nin ilk şeyhi Semâî Mehmed Dede idi. 1500‑lərin ikinci yarısı ilə 1600‑lərin əvvəli arasındakı dövrdə Halvetilik tarikatına bağlı bir zaviye və dərslik olaraq istifadə edildi. Müxtəlif zamanlarda müxtəlif təmir və əlavə işlərinin nəticəsində bir külliyə çevrildi. 25 oktyabr 1925‑də çıxarılan tekkə, zaviye və türbələrin bağlanması və bəzi unvanların qadağan edilməsi və ləğv edilməsi barədə qanun çərçivəsində fəaliyyətinə son verildi. Bu dövrdən sonra məvləviyənin əsas binası ibtidai məktəb və yaşayış yeri, digər bölmələri isə müxtəlif məqsədlərlə istifadə edildi. Müxtəlif təşəbbüslər nəticəsində muzeyə çevrildi və 27 dekabr 1975‑ci il Divan Ədəbiyyatı Muzeyi adıyla ziyarətə açıldı. Bu tarixdən sonra dövr‑dövr restorasiya işləri aparıldı. 2007‑də başlayan son restorasiya sonrası, 21 noyabr 2011‑ci ildə Galata Mevlevihanesi Muzeyi adıyla xidmət göstərməyə başladı.

Hal-hazırda məvləviyə daxilində semaxana və derviş otaqlarını əhatə edən əsas bina, Halet Efendi Kitabxanası, Sebili və Türbəsi, Şeyx Galib Türbəsi, Həsən Ağa Çeşməsi, sarnıç, hâmûşân, Adilə Sultan Şadırvanı və çamaşırxana mövcuddur.

Tarix

Məvləvi tikilməzdən əvvəl ağaclarla örtülmüş və Bizans İmperiyası dövründən qalan Aziz Theodore Monastırı da daxil olmaqla torpağın, Osmanlı Padşahı II. Bayezid dövründə bostancıbaşı və bəylerbeyi vəzifələrini icra edən İskəndər Paşa'ya təhvil edilməsindən sonra burada bir ov ferması quruldu. Afyonkarahisar Məvləviyəsi Şeyxi Semâî Mehmed Dede'nin burada bir dərgah yaratmaq istəməsi nəticəsində 1491-ci ildə, İskəndər Paşa tərəfindən məvləviyənin tikilməsinə başlanıldı. Rumeli Eyaleti sərhədlərində yerləşən Edirne'ye bağlı Vize kazasının Karabürçək kəndinin gəlirləri də İskəndər Paşa tərəfindən məvləviyəyə vakfedildi. Şəhərdəki ilk məvləvi olma xüsusiyyətini daşıyan bu ilk strukturdən yalnız Evliya Çelebi'nin Səyahətnaməsində bəhs olunur; əsərə görə İskəndər Paşa, yüz derviş otaqlı, ətrafı hakim və mənzərəli bir avlu tikdirmişdi.

Quruluşundan sonra məvləvixananın şeyhliyinə keçən Semâî Mehmed Dede bu vəzifəni bir il qədər davam etdikdən sonra 1492-ci ildə Afyonkarahisar’a dönərkən; yerini vəkillə, İskəndər Paşa’nın vakıflarının katibi olan Ali Safaî Dede’ye bıraktı. Ali Safaî Dede’nin 1548-ci ildəki ölümünə qədər bu vəzifəni davam etdikdən sonra şeyhlik Mahmud Dede‑yə gəldi. Mahmud Dede dövründə məvləvixana laqeydliyə məruz qaldı və Halvetilik təriqətinin əlinə keçərək zaviye və dərslik kimi istifadə edildi. 1608‑ci ildə Konya‑dan gələn Abdî Dede‑nin Mahmud Dede‑nin yerini tutması ilə bina yenidən məvləvixana olaraq xidmət etməyə başladı. 1510‑cu ildə, Kasımpaşa‑da yerləşən öz torpağı üzərində bir məvləvixana qurmaq üçün buradan ayrılan Abdî Dede‑nin yerinə, Konya‑dan İstanbul‑a postnişin olaraq təyin edilən İsmail Rusûhî Dede keçdi. Bu vəzifə dəyişikliyindən sonra Abdî Dede, şəhərin üçüncü məvləvixanası olan Kasımpaşa Məvləvixanasını qurmuşdu. Ankaralı olması səbəbindən İsmail Ankaravî olaraq da adlandırılan şeyh, Mesnevî‑nin ən qədim türkçə şərhini yaratdığı üçün “Hazret‑i Şarih” titulunu almışdı. 1631‑ci ildəki ölümünə qədər vəzifəsini davam etdirən İsmail Rusûhî Dede‑nin türbəsi məvləvixananın avlusunda yerləşir. Yerini alan Âdem Dede dövründə 1649‑cu ildə matbah emini (mətbəxdən məsul şəxs) Hasan Ağa tərəfindən biri avluya, digəri isə məvləvixananın aşağı tərəfindəki Lüleci Hendək küçəsinin küncünə olmaq üzrə iki çeşmə salındı. 1650‑ci ildə dənizkəsici və matbah emini İsmail Efendi tərəfindən məvləvixanada bir sıra imar fəaliyyətləri də həyata keçirildi. 1652‑ci ildə Âdem Dede‑nin həcc üçün şəhərdən ayrılmasının ardından Misirdə vəfat etməsi səbəbindən yerinə Arzî Mehmed Dede gəldi. 1664‑cü ildə vəfat edən Arzî Mehmed Dede də məvləvixananın avlusundakı qəbiristanlığa dəfn edildi. Yerinə təyin olunan Derviş Çelebi‑nin vəzifəsini yerinə yetirə bilməməsi üzərinə vəzifəni Naci Ahmed Dede götürdü. 1668‑ci ildə Konya‑dan gələn əmrlə şeyhlik vəzifəsinin ləğv edilməsindən sonra Derviş Çelebi ikinci dəfə vəzifəni götürdü. Təxminən bir il qədər vəzifəsini davam etdirən Derviş Çelebi, məvləvixana tarixində iki fərqli dövrdə fəaliyyət göstərən ilk şeyh oldu.

1668-ci ildə şeyhlik vəzifəsinə Gavsî Ahmed Dede gəldi. 29 il qədər vəzifəni icra edən Gavsî Ahmed Dede, 1697-ci ildə vəfat etdikdən sonra semahanenin girişinə dəfn edildi. Yerinə, damadı və 18 ildir məvləvihaenin neyzenbaşı olan Osman Dede keçdi. 1730-cu ilin əvvəllərində ölümünə qədər şeyhlik edən Osman Dede-nin yerinə oğlu Sırrî Abdülbâkî Dede keçərkən; Osman Dede-nin cənazəsi, qayınpərdi Gavsî Ahmed Dede-nin yanına qəbrləndi. Sırrî Abdülbâkî Dede, 1751-ci ildəki ölümü sonrası atasının yanına dəfn edildi. Bu dövrdən sonra şeyhlik başqa bir ailəyə keçdi. Əvvəlcə 1751-1761 illəri arasında Mehmed Şemseddîn Dede məvləvihaenin başına keçdi. Ölümünün ardından məvləvihaenə dəfn edilən Mehmed Şemseddîn Dede-nin yerinə qardaşı Îsâ Dede gəldi. İsa Dede dövründə, 1766-cı ildə çıxan Tophane yanğını nəticəsində Galata Mevlevihanesi də yanaraq istifadə olunmaz hala gəldi. Eyni il, Padşah III. Mustafa-nın əmri ilə bina emini olaraq təyin olunan Yenişehirli Osman Efendi tərəfindən məvləvihaenə yenidən tikildi. 1771-ci ildə Îsâ Dede yerini, damadı Selim Dede-yə təhvil verdi. 1777-ci ildə Selim Dede vəfat edib, həyətəki türbəyə qəbrləndikdə; Kasımpaşa Mevlevihanesi‑dən gələn oğlu Mehmed Sâdık Dede Galata Mevlevihanesi‑nin yeni şeyhi oldu. Bir il qədər vəzifəsini davam etdirən Mehmed Sâdık Dede, tutduğu xəstəlikdən vəfat etdi və həyətəki hâmûşâ‑ya qəbrləndi.