Kefeli Mosque

Kefeli Məscidi (Türkcə: Kefeli Câmîi, “Caffariotların məscidi” mənasını verir, Krımda Caffa şəhərinin sakinlərindən sonra, ya da Kefeli Mescidi, burada Mescit türk dilində kiçik məscid deməkdir) əvvəllər Şərqi Ortodoks kilsəsi, daha sonra Roma Katolikləri və ermənilər tərəfindən birgə istifadə olunmuş, nəhayət Osmanlılar tərəfindən məscidə çevrilmişdir. Katolik Kilsəsi Müqəddəs Nikolaos adına həsr olunmuşdur. Şərqi Ortodoks kilsəsi kimi təyinat tarixi məlum deyil, lakin adətən 9-cu əsrin Manuel Monastırı (Yunan: Μονὴ τοῦ Μανουήλ) ilə əlaqələndirilir.

Kefeli Məscidinin maraqlı tərəfi, sonrakı Bizans dövründə erkən xristian bazilikası formasını yenidən istifadə etməsidir.

Məkan

Bina İstanbulda, Fatih rayonunda, Salmatomruk məhəlləsində, Kasap Sokakda yerləşir, təxminən Çora məscidi ilə Fethiye məscidi arasında yarı yolda.

Tarix

Konstantinopolun altıncı təpəsinin yamacında yerləşən bu binanın mənşəyi dəqiq deyil. Ənənə deyir ki, 9-cu əsrdə Theophilos imperatorunun (r. 829–842) dövründə saracenslərə qarşı müharibələrdə general olan erməni Manuel, Aspar cisterninin yaxınlığında yerləşən evini monastıra çevirərək bir monastır tikmişdir. Manuel, Theophilosun həyat yoldaşı İmparatoriça Theodoranın əmisi idi və həyat yoldaşının ölümündən sonra onun körpə oğlu Michael III üçün regentlikdə ona kömək edən üç məsləhətçidən biri olmuşdur.

Manuel Monastırı Patriarx Fotiyus tərəfindən yenidən tikilmiş, sonra isə 920–944-cü illərdə hökm sürən Romanos I Lekapenos (r. 920–944) tərəfindən yenidən bərpa edilmişdir. İmperator Michael VII (r. 1071–1078) məğlubiyyətdən sonra burada təqaüdə çıxmışdır. Bu bütün hadisələr Konstantinopolda bu monastırın əhəmiyyətini göstərir. Bununla belə, bu binanın Manuel tərəfindən təsis edilmiş kompleksə aid edilməsi tam olaraq dəqiq deyil və ən yeni tədqiqatlar tərəfindən rədd edilmişdir.

Mövcud binanın sənədləşdirilmiş tarixi 1475-ci ildə, Konstantinopolun düşməsindən qısa bir müddət sonra, Osmanlıların Krımda Genoa koloniası Caffa‑nı fəth etməsindən başlayır. Caffa‑da (türk dilində Kefeli) yaşayan bütün latın, yunan və yəhudi sakinlər İstanbulun bu məhəlləsinə köçürülmüş və məcburi köç etdirilmişdir. Əsasən genovalı latınlara bu binanı ermənilərlə birlikdə kilsə kimi istifadə etmək icazəsi verilmişdir. Müqəddəs Nikolaşa həsr olunmuş kilsə dominiklər tərəfindən idarə olunmuş və dörd katolik ailəsi tərəfindən saxlanılmışdır. Ermənilər və katoliklər ayrı altarlar istifadə etmişlər. Bu kiçik kilsə yaxınlıqdakı Müqəddəs Məryəm Katolik Kilsəsinə bağlı idi, bu kilsə daha sonra Odalar Məscidinə çevrilmişdir. 1630-cu ildə, Murad IV (1623–1640) dövründə, kilsə Böyük Vezir Receb Paşa tərəfindən mescit (kiçik məscid)ə çevrilmiş, lakin adını saxlamış, əvvəlcə Kefe Mahalle, sonra isə Kefeli Mescidi kimi tanınmışdır. Bunun qarşılığında ermənilərə Balatda bir yunan kilsəsi verildi.

Memarlıq

Bina 22,6 metr uzunluqda və 7,22 metr enində böyük bir zaldır və şimal–cənub istiqamətində yerləşir, bu da Konstantinopolun bizans kilsələri arasında nisbətən nadir bir xüsusiyyətdir. Onun tikilişi alternativ olaraq kərpic və daş qatlarından ibarətdir. Orijinal bina üç nəbətli planlı idi, lakin yan koridorların qalan hissələri yalnız qərb koridorunun son divarına aiddir. Şimal tərəfində kərpicdən hazırlanmış bir arxa və yarım dairəvi apses var, onun xaricində çoxbucaqlı forma mövcuddur. Apses divarları iki nişanla dərinləşdirilmişdir. Baş koridor iki sıra pəncərə ilə işıqlandırılan divarlara malikdir, bu pəncərələr qeyri‑bərabər aralıqlıdır. Cənub divarı da iki sıra pəncərə ilə işıqlandırılır. Aşağı pəncərələr yuxarıdakılardan çox daha böyükdür. Giriş qərb divarının ortasında yerləşir. Qərb tərəfində bir cistern var, onun damı üç sütun üzərində dayanır.

Binağın tarixinin müəyyənləşdirilməsi qeyri-müəyyəndir. Poliqonal apses və apsedəki nişlər Palaiologan əsası olan kilsələrin tipik xüsusiyyətləridir. Bina memarlıq baxımından maraqlıdır, çünki o, son Bizans dövründə erkən Xristian Bazilika formasının yenidən yerləşdirilməsinin nümunəsidir.