Pir Mardakan Khanqah

Pir Mardakan Khanqah (Azerbaijani: Pir Mərdəkan xanəgahı) Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonundan 16 km cənub-qərbdə yerləşən Goylar kəndində yerləşən tarixi memarlıq abidəsidir. Kompleksdə türbə, sülalə binası və kiçik köməkçi binalar var. XIII–XIV əsrlərdə tikilmişdir. Bəzi mənbələrə görə, bu, öz dövrünün məşhur alimi Seyid Mardakaniyin türbəsidir.

Tarix

Qəbr daşında və divarda qalan bəzi yazıları M. Nematova oxumuşdur. Bu yazılarda abidənin 1188–1203 (Hijri təqviminin 583–600) illərində tikildiyi göstərilir. Stil xüsusiyyətlərinə görə, abidənin tarixi erkən XIII əsrə aid edilir.

Khanqahın ətrafında qədim qəbiristanlıq, karvansaray kompleksi var. Abidənin fasadında ərəb dilində, thuluth şriftində kufi elementli yazılmış bir yazı var: “Allahın adı ilə, rəhmli və mərhəmətli. Bu, Şeyx, İmam, ən böyük alim, mömin, Tair Taj Al-Huda Mardakani Ibn Ali-nin qəbiridir. Allah onlara rəhm etsin....”

Abidənin tarixini ikinci yazıya əsasən aydınlaşdırmaq mümkündür. Qapıdan daxil olarkən sol divara yapışdırılmış iki sətirlik kiçik bir hissə qalır: “Ən böyük padşah, xağan... Farrukhzad ibn Fazilalmuwahhid Manuchihr...” Müəllif izah edir ki, bu hökmdar Şirvanşah Farrukhzad I, Şirvanşah Manuchihr III-ün oğludur. O da XIII əsrdə yaşamışdır.

Alim qeyd edir ki, İran Azərbaycanında Madak adlı bir yer var. “-ani” şəkilçisi qəbr sahibinin oradan olduğunu göstərir. “Madakani” sözü tarix boyu “Mardakan” şəklinə dəyişib.

Memarlıq xüsusiyyətləri

Kompleksin bir hissəsi olan türbə, demək olar ki, orijinal görünüşü ilə bu günə qədər gəlib çatmışdır. Azərbaycan memarlığında digər nümunələri olan bu türbələr adətən iki kubbəli və qüllə formalı türbələrin birləşməsindən ibarət olur. Azərbaycan memarlığındakı bu tip türbələrin nümunələri arasında Naxçıvanda Alinjachay Khanqahındakı türbə və digər türbələr göstərilə bilər. Pir Mardakan türbəsinin planı, kubbəli türbələrin çox təsadüfi versiyasını təkrarlayır. Həcmi baxımından bu tip türbələr iki birləşmədən ibarətdir. Aşağı hissə kubbəli və qüllə formalıdır, yuxarı hissə isə kubbə ilə örtülüdür. Yuxarı hissə, tərkibi baxımından aşağı hissədən müstəqil görünür, çünki adətən belə türbələrdə kubbəli və yuxarı qüllə hissələri arasında tədrici keçid yoxdur.

Məbəd tipli bina olan kubbəli məzarlar kimi, insanlar dəfn olunana gəlir, ziyarət edir və belə yerlərdə dini mərasimlər keçirirdilər. Buna görə də bu növ məzarlar məscid kimi də istifadə olunurdu. Məzarın daxili hissəsi kvadrat şəklindədir, strukturu üzrə və künclərdəki süniqələr vasitəsilə səkkizbucağa çevrilir. Səkkizbucağın üzərindəki səkkizbucaqlı prizma piramidal çadırla örtülür. Məzarı uzaqdan baxanda, yerin relifi aşağıdakı kubik hissəni örtdiyi üçün adi səkkizbucaqlı məzar kimi görünür. Xarici divarların ölçüsü 4,6×5 m, daxili divarların ölçüsü 2,6×2,6 m-dir. Kvadrat hissənin hündürlüyü 3 m, piramidanın hündürlüyü 4,7 m-dir.

Məzarın şərq tərəfində üç otaqlı xançaq binası yerləşir. Böyük otağın ölçüsü 4,4×7,3 m-dir və ibadət üçün istifadə olunur. Otaqlardan yalnız biri bu günə qədər qalib gəlib. Digər iki otaq tamamilə məhv olub.

Bu abidə bir çox xüsusiyyətlərinə görə Azərbaycan məzarları qrupuna, qüllə və kubbəli abidələrə aiddir. Struktural və memarlıq xüsusiyyətlərinə görə Pir Mardakan Xançaqla oxşarlıq göstərən abidələr digər türk ölkələrində də yayılmışdır. Məsələn, Türkmənistanda bu məzarın memarlıq xüsusiyyətlərini təkrarlayan bir neçə memarlıq abidəsi var. Kunya-Urqənçdəki Fakhraddin Razi və Şeyx Şərif məzarları nümunə ola bilər.