Qashqadaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi

Qashqadaryo vilayət tarixi və mədəniyyəti dövlət muzeyi — mədəni-təhsil müəssisəsi olaraq Qashqadaryo vilayətinin mədəni həyatı, bölgənin özünə məxsus tarixi və mədəni həyatı ilə bağlı 38 mindən çox eksponat mövcuddur.

Tarixi. Qashqadaryo vilayətinin tarixi və mədəniyyəti dövlət muzeyi 1909‑ci ildə qurulan Xoca Abdulaziz mədrəsəsində 1975‑ci ildən 2007‑ci ilə qədər fəaliyyət göstərib. İlk dövrdə 3 bölmə: “İnqilabdan əvvəlki dövr”, “İnqilabdan sonrakı dövr” və “Təbiət bölmələri” fəaliyyət göstərmiş. 1992‑ci ildə “İnqilabdan əvvəlki” və “İnqilabdan sonrakı” bölmələr “Tarix” bölməsinə çevrildi. O ildən, “Xalq tətbiqi incəsənəti” bölməsi, 1995‑ci ildə Qarşıdakı “Şöhrət” qoruğunda “İş və şərəf” bölmələri təşkil edildi. Bu bölmə 2003‑ci ildən “Xatirə və dəyərlər” bölməsi kimi qeyd olunmuşdur. 2004‑ci il 24‑sentiyabr tarixli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 452‑saylı Qarşı şəhərinin 2700 illik yubileyinə hazırlıq və keçirilməsi barədə qərarına əsasən Qashqadaryo vilayətinin ölkəni öyrənmə muzeyi fəaliyyət göstərən Xoca Abdulaziz mədrəsəsi də təmir proqramına daxil edilmiş, təmir işləri aparılmışdır. Muzeyin bütün eksponatları mədrəsənin yanındakı binaya, yəni fonda yerləşdirilmişdir. 2005‑ci il mart ayında M. Toshmuhammedov adlı vilayət musiqili drama teatrının ikinci mərtəbəsindəki foyedə eksponat‑yəni muzey sərgisi təşkil edilmişdir. 2005‑ci il mart‑iyul aylarında Qarşı şəhərindəki “Odina” cəmiyyə məscidinin bərpası dövründə 50‑dən artıq qədim əsər‑atiqalar, arxeoloji tapıntılar, müxtəlif kəşflər, naxışlar, XIV əsrə aid tut ağacından hazırlanmış qapı bu abidənin təmir prosesində aparılan arxeoloji elmi‑tədqiqat işləri nəticəsində əldə edilmişdir. Muzey 2007‑ci il 23‑fevraldan etibarən A. Nəvai adına mədəniyyət və istirahət bağının sahəsində yerləşən yeni binada fəaliyyətini davam etdirmişdir. Orada Qarşı şəhərinin 2700 illiyinə həsr olunmuş sərgi “Beynəlxalq özbək‑yunan mədəniyyəti dəstləri” kolleksiyası ilə əməkdaşlıqda hazırlanmışdır.

Bu gün muzeydə 3 bölmə “Tarix”, “Xalq praktiki incəsənəti” və “Elmi maarif” bölmələri mövcuddur. Muzey fondunda 38 mindən artıq rəngli təsvir, qrafika, heykəltəraşlıq, numizmatika, arxeologiya, xalq praktiki incəsənəti, şəkillər, sənədlər, məişət və etnoqrafiya əşyaları var. 2004-ci ildə Qashqadaryo vilayətinin tarixi və mədəniyyəti dövlət muzeyi əsasında toplanmış əl yazması kitablar əsasında Roma şəhərində fransız dilində yazılmış “Qashqadaryo vilayətinin ölkəni araşdırma muzeyindəki şərq əl yazmalarının kataloqu” nəşr edildi. Kataloqda müəlliflər vətənimizin tarixi və mədəniyyətinə dair əlli-dən artıq əl yazmasının təsvirini təqdim etməklə yanaşı elmi-maarif əhəmiyyətli mühüm məsələləri də həyata keçirmişlər.

Bundan əlavə, muzey fondunda Polşalı rəssam Apelbaumun yüzdən artıq nadir kartinalar kolleksiyası mövcuddur. Kartinalar akvarel və yağlı boya ilə işlənmişdir və 1947-1957-ci illər ərzində rəssam tərəfindən yaradılmış yaradıcılıq nümunələrini əhatə edir. Rəssam yuxarıda göstərilən dövrlərdə Qashqadaryo və Şahrisabz vadisindəki memarlıq abidələri, onların elementləri, dekorativ formaları, işlərindən nümunələr, praktiki əşyalarını incəsənət səviyyəsində işlənmiş formalarını öz kartinalarında əks etdirmişdir.

Xalq tətbiqi incəsənəti əşyaları kolleksiyasına: qadınların bəzək əşyası „manglaydo‘zi“ (XIX əsrin sonları) gümüş və aqiqdan zəncirlə bəzədilmiş. Mis çaydan (XIX əsrin sonları) kandakori oyma üsulu ilə işlənmiş. Bilək üzük Qaraqalpaq bəzək əşyası (XIX əsr) hər birində doqquz dənə aqiq daşı olub, gümüş və aqiqdan kalıplama, qadam üsullarında işlənmiş. Gümüşdən işlənmiş qadınların üzük və həlqələri XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərinə aiddir. İkona: İsa peyğəmbər (İsa Məsih) (XVIII əsr) Rusiyanın Primorye bölgəsinə aid olub, jez (latın)dan tökmə, kalıplama, kandakori üsulu ilə işlənmiş. Qo‘qon və Buxarada işlənmiş mis çay qabları (XIX əsr) misdən döymə, kandakori üsulu ilə işlənmiş. Buxarada işlənmiş mis qazanlar və pivə qabları (XIX əsr) mis, döymə, qarışıq kandakori üsulu ilə işlənmiş. Qarşı şəhərindəki Hoca Ubaydullox Jarrox ziyarətgahının qapısının qapısı (XVIII əsr)nin zülpi və zənciri (XX əsrin əvvəlləri) mis, tökmə kalıplama oyma üsulu ilə işlənmiş. Qashqadaryo bölgəsində qədimdən gilçilik məktəbləri inkişaf edib. Muzeydə Kitab gilçilik məktəbi ustalarının XX əsrin 50-60-cı illərində işlədikləri gilçilik əşyaları nümunələri də yer alıb. Qadınların əl ilə toxunmuş şoy, adras, olachadan tikilmiş kəltəcləri və köynəkləri (XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlləri). Qashqadaryanın Şahrisabz və Kitab rayonlarında irok üsulu ilə əl ilə tikilmiş kişilər və qadınların do‘ppiləri, qopçıq (koshelyok)ları, onların tanvor (zagatovka)ları, ayaqqabı tanvorları XX əsrin 20-70-ci illərinə aiddir.

Muzeyin numizmatika bölməsində gümüş, mis sikkələr, kağız pullar və həmçinin orden-medallar mövcuddur. Mis sikkələr eramızın VI əsrindən eramızın XV əsrinə qədər olan dövrü əhatə edir. Bunların arasında eramızın VI əsrinə aid olan nadir mis sikkəni qeyd etmək olar. Mis sikkədə Nasaf şəhəri hökmdarının təsviri çəkilmişdir, bu da bizə eramızın VI əsrlərində dövlət idarəetmə sistemi və hökmdarı haqqında məlumat verir.