Széchy Dénes Cave

Széchy Dénes mağarası Macarıstanın xüsusi qorunan mağaralarından biridir. Dună–Ipoly Milli Parkında yerləşən Visegrádi dağlıq bölgəsində yerləşir. Arxeoloji tapıntılar ondan çıxarılıb.

Təsvir

Esztergomban yerləşən Várhegyin ən əhəmiyyətli mağarasıdır. Várhegyin şimal-şərq yamacında, dik tərəfdə, tikilmiş səthdə mağara süni şəkildə yaradılmış, dördbucaqlı, üfüqi ox istiqamətində iki girişi var. Aşağı, sağ tərəfdəki giriş, 1,8 m hündürlükdə və 0,9 m enində, qayalıq divarın altında yerləşir, yuxarı, sol tərəfdəki giriş, 1,8 m hündürlükdə və 1 m enində, qayalıq divarın ortasında yerləşir. Széchy Dénes mağarasının aşağı girişindən D-yönünə, 20 m məsafədə Esztergomi Vár-hegyin daşla örtülmüş boşluğu var. Széchy Dénes mağarası və Esztergomi Vár-hegyin 2-ci nömrəli mağarası arasında yerləşir, lakin Esztergomi Vár-hegyin 3-cü nömrəli mağarasının aşağısındadır.

Mağara trias dachstein kireçdaşı və oligosen hárshegyi qumu daşında təbəqə sərhədi boyunca yüksələn, isti-isti karst suyu və çökmə səbəbindən formalaşmışdır. Mağarada breçza zonası (kireçdaşının yuxarı səviyyəsində bir neçə yerdə, müxtəlif təbəqələrdə), barit lenti (lokal görünüşlə), limonit (yayılmış, müxtəlif formalarda, breçzanın bağlayıcısı), tündləşmiş barit (izlərdə, müstəqil, 1–1,5 cm), kütləvi, incə kristallı (alabaster) gips (qabıq, yayılmış, yalnız divarda, 1–15 mm qalınlıqda) və lifli-ucaq gips formasyonları (gül, bəzi yerlərdə kütləvi). Boxwork strukturu mağaranın ən böyük hissəsində xarakterikdir (kireçdaşı cementləşdirən limonitdən).

Esztergom Vízivárosunda, Berényi Zsigmond küçəsi 11 və 13 nömrəli evlər arasında yerləşir, Bazilikaya aparan dik pilləkən (Macskalépcső) üzərində evlərin və bağların səviyyəsindən yuxarı qalxmaq lazımdır. Burada, sağ tərəfdə köhnə saray divarlarını dəstəkləyən qumdaşı oyma, həmçinin yığılmış daş və beton dəstəyi görünür. Daş divarda dəmir torlu iki dəlik müşahidə olunur, bunlar Széchy Dénes-barlangı bağlayır. Qazlı və dik yamacda aşağıda yerləşənə qalxmaq mümkündür, onun torunun altında barlığa girə bilərsiniz.

Bejárati-teremun tozlu dibində bir az çöp var, bu da bəzən barlığın istifadə edildiyini göstərir. Tavan və sağ tərəfdəki (D-i) divarın böyük hissəsi boz qumdaşıdır, qalan səth isə çatlamış triass kireç daşıdır, sızan dəmir birləşmələr səbəbindən bənövşəyi, qəhvəyi rəng alıb. Qarşı tərəfdə bir keçiddən keçərək İlk-otağa daxil olmaq mümkündür, burada soyuq havada daha isti hiss olunur. Onun tavanı da qumdaşıdır, qatların ayrılması səbəbindən dalğalıdır. Başlıq və kireç daşının yan divarları arasında 1–3 sm qalınlığında limonit çıxıntısı müşahidə olunur, onun maddəsi kireç daşının çatlamalarına da yayılır. Burada döşəmə tozlu deyil, amma nəm də deyil. Sağda kiçik bir çuxur görünür, lakin düz davam etmək lazımdır. Döşəmənin enməyə başladığı yerdə, sol tərəfdə meyilli səthdə çox aşınmış, bir-birinə bağlı alçı qabığı parıldayır. Buradan davam edərək tavanın böyük hissəsini qəhvəyi rəng almış alçı qabığı örtür.

Kis aknán çıxmaq mümkündür Altı-otağa, ki, sola enən, boş materialla bağlanır. Burada da tavanın üzərində gips təbəqəsi var. Sağ tərəfdə (DNy) geri qalxaraq çöp çəmənliyi yerləşir. Burada İlk-otaqda çıxarılan kiçik şaft da açılır (xəritədə bu hissə səhv göstərilib). Sola (K-yə) gedən keçid uzantısının divarında ağ, ardıcıl gips təbəqəsi 1–2 sm qalınlığındadır. Bu təbəqədən barit lövhələri çıxır, ölçüləri 5–15 mm-dir. Daş qırıntılı, boş süxurla örtülmüş döşəmə çöp, kireç ləkələri ilə qeyri‑bərabərdir. Bu çox parçalı, qədim karst səthi çatlamış və məhv olmuşdur. Miokən dənizkənarı qumu bunu örtmüşdür, içində isə çökülmüş çınqıllar mövcuddur.

Kiçik çuxurdakı çıxışdan İlk-otağa, sonra Giriş-otaqdan xarici daş divarın yanından qalxaraq E-də yerləşən Böyük-otağa çatmaq mümkündür, adı ilə uyğun olaraq böyük ölçülü. Tavan qəhvəyi və boz qumsaq daşıdır, altını isə bənövşəyi, çox təbəqəli səthli kalkar təşkil edir. Qumsaq daşının səthlərində, xüsusən təbəqələrdə, bir çox yerdə qəhvəyi və sarımtıl rəngli, incə gips qırıntısı, qabıq görünür. Qırıntı daha böyük səthlərdən şişib ayrılır. Otağın daxili tərəfində bənövşəyi-qırmızı tozla örtülmüş döşəmədə qısa yan budağa baxmaq olar, burada da gips qırıntısı mövcuddur. Çıxmaq üçün daş divarın yanından Giriş-otağa enmək lazımdır. Mağara tapılmış arxeoloji materialdan əlavə, böyük səthləri örtən, lakin zədələnmiş, çirkli gips qırıntısı səbəbindən əhəmiyyətlidir. Kalkar və qumsaq daşının təmas səthinin araşdırılması ilə yanaşı, köhnə ilkin karst səthi də maraqlıdır. Bağlı mağara icazə ilə ziyarət edilə bilər, mağara keçidi əsas avadanlıqla keçilə bilər.

1988-ci ildə ilk dəfə Széchy Dénes-barlang olaraq adlandırıldı, mağara ədəbiyyatında. Bu boşluq Széchy Dénes, Esztergom arxiepiskopu adından götürülüb. Mağara ədəbiyyatında Bazilika-üregek (Kadić 1952), Bazilika üregek (Bertalan 1976), Esztergomi Bazilika-hegy üregei (Bertalan 1976), Esztergomi Bazilikahegy üregei (Schőnviszky 1937), Esztergomi Bazilika-hegy-üregei (Bertalan, Schőnviszky 1976) və Széchy-barlang (Eszterhás 2014) adları ilə də rast gəlinir.

Tədqiqat tarixi

1926–1927-ci illərin Mağara Tədqiqatında qeyd olunur ki, 1923–1924-cü illərdə Tasnádi Kubacska András və Véghelyi Lajos tərəfindən aparılan yarasa müşahidələri zamanı, 1924-cü il fevralın 20-də Esztergombakı Vár-hegy mezosoik kireçdaşı içində yerləşən 5 kiçik‑böyük boşluqdan və mağaradan bir dişi uzunqulaqlı‑yarasa (Plecotus auritus L.) çıxarılıb. Turisták Lapja 1937-ci il nəşrində, Schőnviszky László tərəfindən yazılmış məqalədə qeyd edilir ki, Esztergomi Bazilikahegy boşluqları mezosoik dağlıq şəlalənin yamacında yerləşir. 5 kiçik‑böyük boşluq, kiçik əhəmiyyətlidir. Kadić Ottokár 1952-ci ildə tamamladığı əlyazmasında Bazilika-üregek (Esztergom) Schőnviszky László 1937-ci ildə nəşr olunan publikasiya əsasında qeyd olunmuşdur. Esztergombakı, bazilikanın tikildiyi kireçdaşı yamacında bir neçə kiçik‑böyük boşluq yaranıb. Bu boşluqları hələ heç kim araşdırmayıb.