Ajándék Cave

Аяндек-барлаң (Ajándék-barlang) Венгриядағы аса қатаң қорғалатын барлаңдардың бірі. Ол Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Пилиш тауындағы Чеви жартастарында орналасқан. Венгриядағы жетінші ең терең барлаң. Пилиш тауының ең терең әрі Ариадна барлаң жүйесінен кейінгі екінші ұзын барлаңы.

Сипаттамасы

Пилиссентлелек шет аумағында орналасқан. Чеви жартастарының ең биік жерде ашылатын барлаңы. Оның байқау қиын кіреберісі Ювентус-барлаңының кіреберісінен шамамен 100 м жоғары орналасқан. Теңіз деңгейінен 596 м биіктікте ашылады. Туристік карталарда да барлаңның орны белгіленген.

Ұзындығы 2720 м, тік көлемі 181,2 м (180 м тереңдік пен 1,2 м биіктік). Барлаң жоғарғы триас дахштейн әктасында карст суының деңгейінен төмен еру процесі нәтижесінде қалыптасқан. Пилиш тауы барлаңдарының тамшытасты залдарының ішінде Аяндек-барлаңның залдары тамшытастарға ең байы болып саналады. Жабық барлаңды Дунай–Ипой ұлттық парк басқармасының рұқсатымен ғана аралауға болады. Ол қазірде де зерттелуде.

Әдебиетте барлаң Ajándék barlang (Лендваи, 1973) және Feri ajándéka-barlang (Лорберер, 1973) атауларымен де кездеседі. Барлаңды алғаш тапқан Урбанич Ференцтің есімімен аталған. Барлаң алғаш рет 1976 жылы Аяндек-барлаң деп аталды.

Зерттеу тарихы

Барлаңға Будапешттің X ауданының табиғат достары спорт клубы туристерінің және Венгр карст пен барлаң зерттеу қоғамының жеке зерттеушілерінің назарын 1968 жылы Пилишчев тұрғыны Урбанич Ференц аударды, бірақ онда табылған оқ-дәрі мен белбеу бөлшектеріне қарағанда, ол соғыс кезінде де белгілі болған. 1973 жылы барлаң туралы алғашқы жазбаша ақпарат жарық көрді, сол кезде оған ат та берілді. Сипаттамаға сай, ол шамамен 12 м ұзын әрі шамамен 5 м терең болған. Үш залдан және шар тәрізді қуыстардан тұратын барлаңда тамшытастар, бұршақтастар, люблинит кристалдары мен «тау сүті» байқалған. 1973 жылы оны Кёбаняай барлаң зерттеу және альпинизм бөлімі қазуды бастады. Феньеш Элек барлаң зерттеу бөлімінің 1973 жылғы есебінде Пилиш тауындағы Аяндек-барлаңын ашу жұмысы Девай Йожеф басшылығымен жүргізілгені айтылады. Барлаңға назар аударған — Урбанич Ференц. Әрі қарай жылжуға қазіргі уақытта үлкен жартас опырылымы кедергі жасайды. Барлаң 12 м ұзын.

1974 жылы шыққан «Пилиш саяхатшы жолсілтегіші» кітабында, Пилиш тауы мен Вишегради тауы барлаңдарының тізімінде (19–20-беттер) Пилиш тауы мен Вишегради тауының барлаңдары арасында Аяндек-барлаңы да аталады. Пилиш тауы барлаңдарын сипаттайтын бөлімге сай, Ювентус-барлаңынан шамамен 100 м жоғары Аяндек-барлаңының кең кіреберісі орналасқан. Барлаңда табылған көне оқ-дәрі гильзалары, сөзсіз, соғыс кезінде онда жасырынған сарбаздардың қалдырған іздері. 1976 жылы Будапешт спорт қоғамында барлаңды зерттеуге рұқсаты болды. 1976 жылы аяқталған «Венгрия барлаңдарының тізілімі» атты қолжазбада Пилиш тауында, Пилиш тау тізбегінде Фери ажандеке-барлаңы (Feri ajándéka-barlang) орналасқаны жазылған. Елді мекеннен солтүстік-шығысқа қарай, 40°-та 3 км, Чеви жартастарының шыңынан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай, 17°-та 500 м жерде, шамамен 600 м теңіз деңгейінен биіктікте оның кіреберісі орналасқан. Ювентус-барлаңынан шамамен 100 м жоғары орналасқан. Суық және жартылай термалды суда пайда болған карст барлаңы. Қолжазбаның барлаңға қатысты бөлігі бір әдеби еңбек негізінде жазылған.

1981 жылға дейін оны Кёбаняай бөлімінің барлаң зерттеушілері зерттеді. Осы кезеңде барлаңның шамамен 20 м бөлігі белгілі болды, әрі одан үлкен көлемде тас сынықтары алынды. 1984 жылы шыққан «Венгрия барлаңдары» кітабының ұлттық барлаң тізімінде Пилиш тауы барлаңдарының арасында бұл барлаң Аяндек-барлаң деген атпен, «Feri ajándéka-barlang» нұсқа атауымен көрсетілген. Тізімге қоса Дунazug тауының барлаңдарының географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада барлаңның географиялық орны да көрсетілген. Карпат Йожефтің 1991 жылы жазған жинағында Аяндек-барлаң (Пилишчев) 8 м ұзын және тереңдігі белгісіз екені айтылады. 1997 жылдан бері оны Ариадна карст пен барлаң зерттеу қоғамы зерттеп келеді.

Ариадна карст пен барлаң зерттеу қоғамының 1998 жылғы есебінде қоғам Чеви жартастарында ашылатын Аяндек-барлаңын зерттеуге рұқсат сұрағаны айтылады. Қоғам мүшелері барлаңда ашу жұмысын бастап, ауыр жағдайда 10 м алға жылжи алды. Чеви жартастарында белгілі жүйенің бұрын біртұтас жол жүйесін құрағаны, ол плейстоцен алдында бөлшектенгені барған сайын ықтимал болып көрінеді. Жолдар фреатикалық аймақта пайда болған, ірі барлаңдар аймағының жоғарғы шегі шамамен 450–470 м-де болуы мүмкін. 620 м-де ашылатын Аяндек-барлаң неғұрлым жоғары аймақты, ал 710 м-де орналасқан, ұқсас формадағы Дьюла-пихенёе-барлаңы жоғарғы аймақты білдіреді. Чеви жартастарының батыс беткейінде белгілі полье ашылатын жарылысты көрсететінін, оған Легинь-барлаңының жолдары жақындайтынын ескерсек, мұнда Венгриядағы ең терең барлаң жүйесінің орналасуы (тек ашу керек) енді утопия болып көрінбейді.

2000 жылғы «Karsztfejlődés» журналында 600 м теңіз деңгейінен биіктікте, бірнеше кіші қуыстың қасында Аяндек-барлаңы ашылатыны, онда кальцит пластина блогы табылатыны, сондықтан мұнда бұрынғы су деңгейінің іздерін анықтауға болатыны айтылады. Зерттеуде Пилиш тауындағы бірнеше барлаң мен тұщы су әктасының кездесуінің географиялық орналасуын көрсететін сызба бар. Сызбада Аяндек-барлаңының (сызбада «Ajándék» деп аталған) тік көлемі мен теңіз деңгейінен қандай биіктікте орналасқаны көрінеді. 2003 жылы көптеген тамшытасты сақтау мақсатында барлаң жабылды. Ауа қысымын белгілеу арқылы жүргізілген зерттеу (газ жіберу, кейін сынама алу) Аяндек-барлаңының Ариадна барлаң жүйесінің жоғарғы кіреберісі екенін көрсетті.