Bajnai Öreg Hole

Байнаи Ерег-лик (Bajnai Öreg-lyuk) — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Герече тауында орналасқан барлаңдардың бірі. Ол Венгриядағы ерекше қорғалатын барлаңдардың қатарына жатады. Онда археологиялық жәдігерлер табылған. Оның жолдарында жарқандар да кездеседі.

Сипаттамасы

Барлаң Байна елді мекенінің шет аумағында, елді мекен орталығынан шығысқа қарай шамамен 1,3 шақырым жерде орналасқан. Эр-хедь тауының тік шығыс беткейінің төменгі бөлігінде, теңіз деңгейінен шамамен 220 м биіктікте, негізгі жыныс шығысының астында барлаңның 16,5 м ені кіреберісі орналасқан, бірақ оны бірнеше үлкен тас блогы екі бөлікке бөледі. Солтүстік саңылау (оған жаяу жол апарады) 3,5 м ені, 2,1 м биіктігі, ал оңтүстік саңылау 5 м ені және 1,5 м биіктігі. Эпёлден басталатын жасыл үшбұрыш белгісімен белгіленген туристік жолмен ұзындығы 70,5 м, тік көлемі 14,1 м, биіктігі 2,5 м, тереңдігі 11,6 м және көлденең көлемі 36 м барлаңға жетуге болады.

Барлаңдағы Кіре беруші бөлме 18 м ұзын. Кіреберістен 10 м жерде 8 м-ге тарылады, содан кейін солтүстікке, қосалқы жол бағытында тағы 12 м-ге дейін кеңейеді. Батыс шетінде (Негізгі жолдың ішкі бөлігінің басталуында) әлі де 7 м ені бар. Оның төбесін солтүстік-шығысқа қарай 10–12° еңісті қабат жазықтығының төменгі жазықтығы құрайды, сондықтан оның биіктігі 1,2–2 м аралығында табан толтырмасының бірдей еместігіне байланысты өзгереді. (Осы толтырмадан ХХ ғасырда мұнда жүргізілген қазба жұмыстары мен зерттеулер нәтижесінде бай палеонтологиялық және археологиялық материал жарық көрді.) Осы тегіс төбені бір жерде, осы жол бөлігінің ортасында 0,8×2,5 м тесікпен ашылатын, 4 м биік, шар тәрізді қазанды кіші мұржа бұзады. Негізгі жолдың ішкі бөлігі 17 м ұзын, ені 3–8 м, биіктігі 1,5–2 м кең дәліз, ол тас қабатының еңісін бойлай ішке қарай әлсіз еңіс түседі.

Оның ортаңғы бөлігінде 5 м биік, кең, шар тәрізді қазанды күмбез бар, оған тағы 2 м-ге дейін созылатын тар, шар тәрізді қуыстар тізбегі жалғасады. Кіре беруші бөлменің ішкі үштен бір бөлігінен солтүстік-батысқа қарай тармақталатын, ұзындығы 26 м Қосалқы жолдың кіреберісінде 2,5 м ені және небәрі 0,8 м биіктігі бар, бірақ күмбезді залында 7 м-ге дейін кеңейеді. Осы залдың төбесінен Негізгі жолдағыға ұқсас, кең, шар тәрізді қазанды күмбез 4 м биіктікке дейін созылады. Қосалқы жолдың ішкі бөлігі тар, өте еңісті құрт жолы мен кіші оқпанның бірігуінен тұрады, оның өтуге болмайтын жарыққа тарылатын соңғы нүктесі барлаң кіреберісінің деңгейінен 11,6 м төмен орналасқан.

Қуыс жүйесі жоғарғы триас қалың қабатты дахштейн әктасының шығыс–батыс және солтүстік-батыс–оңтүстік-шығыс бағытындағы жарылу сызықтары бойымен қалыптасқан. Пішіні мен жол құрылымына қарағанда, ол термалды карст шыққан бұлақ барлаңының қалдығы. Барлаңның пішін байлығы өте алуан түрлі. Кіре беруші бөлменің төбесін құрайтын қабат жазықтығы дерлік тегіс, тек ұсақ бірдей еместіктер мен коррозиялық жарықтармен ерекшеленеді. Мұндағы бүйір қабырғалардың беті бұрышты, қырлы, бұл аяз әсерінен тас сынуы процесін меңзейді, бірақ кіреберістен алыстап, үлкенірек беттерді қарастырғанда шар тәрізді қазандардың ізі де айқын көрінеді. Негізгі жол мен Қосалқы жолдың күмбездері, сондай-ақ соңғы бөліктері шар тәрізді қуыстар мен шар тәрізді қазандардың бірігуінен пайда болған формалармен сипатталады. Төбелерде (көбіне Қосалқы жолдың күмбезінде) жыныстың микротектоникалық сызықтары бойымен терең ойықтар, жырамен бөлінген өте тарамдалған қабырға беті бар. Осы кіші қуыстар мен Кіре беруші бөлменің төбесіндегі жарықтар суыққа төзімді жарқан түрлерінің сүйікті қысқы жасырыну орны болып табылады.

Барлаңда минералды шөгінділер тек шағын дақтарда байқалады. Мұнда бұрын сипатталған барит жыныс бетінде енді кездеспейді, тек сынықтарда ғана бар. Қосалқы жолдың күмбезді залының бүйір қабырғасында ежелгі карсттық қуыс толтырмасы деп бағалауға болатын ірі кристалды кальцит, ал төбесінде лимонит шөгінділері көрінеді. Соңғы кіші оқпанның қабырғаларында шағын дақтарда ұсақ бұршақтастар көрінеді. Барлаңның толтырмасы тас сынықты гумустен және тас сынықты, тас ұнтақты, лёсс тектес балшықтан тұрады. Тас сынықтарының үлесі Негізгі жолда өте жоғары, ал Қосалқы жолдың ішкі бөлігінде төменірек. Оның тіршілік әлемі салыстырмалы кедей. Кіреберіске жақын бөліктерде қабырғаларды үлкен дақтарда балдыр-қына қабығы жауып тұр. Барлаңның бүкіл көлемінде көбелектер, масалар мен өрмекшілер кездеседі.

Сипатына байланысты барлаңда (әсіресе қыста) сыртқы ауа-райы әсерлері өте күшті байқалады. Суық қыстарда Кіре беруші бөлмеде температура жиі -10 °C шамасында болады. Герече барлаң зерттеу және табиғат қорғау қоғамы Байнаи Ерег-ликте жарқандарды бақылау жұмысын жүргізді, оның барысында топ мүшелері 10 жарқан түрінің — кіші паткосты жарқан, үлкен паткосты жарқан, су жарқаны, үлкен құлақты жарқан, қарапайым жарқан, қарапайым кеш жарқан, боз ұзын құлақты жарқан, қоңыр ұзын құлақты жарқан, батыс піш жарқаны және ілмек түкті жарқанның — бар екенін анықтады. Бақылау деректері мен кейде табылатын жаңа нәжіс негізінде бұл жергілікті ауқымда шағын-орта саны бар, түр байлығы мол тұрақты қысқы жарқан мекені, шағын түр және сан байлығы бар кездейсоқ көктемгі әрі күзгі мекен, сонымен қатар шағын саны бар, түр байлығы мол жұптасу орны болып саналады. Қысқы кезеңде негізінен суыққа төзімді қарапайым кеш жарқан мен батыс піш жарқаны жиі кездеседі. Жабылмаған, оңай жетуге болатын барлаңды рұқсатсыз және негізгі барлаң жабдығынсыз да аралауға болады.

Барлаң алғаш рет 1986 жылы Байнаи Ерег-лик деп аталды. Әдебиетте ол сондай-ақ bajnai Öregkő-barlang (Кордош, 1984), Bajnai Öreglyuk (Виг, 1937), bajnai Öreg-lyuk (Кордош, 1984), Bajnai öreglyuk (Кадич, 1919), Bajnai-Öreg-lyuk (Берталан, Шёнвиски, 1976), Bajnai Őrkő-barlang (Секей, 1994), bajnai Őrkő-barlang (Берталан, 1976), Bajnai Őrkő-barlangja (Холеньи, 1959), Epöli Öreg-lyuk (Кордош, 1984), Kőpest (Денеш, 1977), Öregkő Cave (Денеш, 1977), Öreglik barlang (Яшко, 1957), Öreg-lyuk (Кордош, 1978), Öreglyuk (Кадич, 1919), Öreglyuk barlang (Алмади, 1988), Őrhegyi-barlang (Берталан, 1976), Őrhegyi barlang (Кадич, 1952) және Őrkő-barlang (Якуч, Кесслер, 1962) атауларымен де кездеседі.