Bajóti Büdös Cave

Байоти Бюдёш-лик — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Герече тауында орналасқан барлаңдардың бірі. Ол Венгриядағы ерекше қорғалатын барлаңдардың қатарына жатады. Мұқият болсақ, онда тіршілік ететін жарқандармен де кездесуге болады.

Сипаттамасы

Байот елді мекенінің шет аумағында, Домонкош-хедь тауының үстірт бөлігінде, шатқал тәрізді опырылымның табанында барлаңның 1,3 м ені мен 1 м биіктігі бар кіреберісі орналасқан. Тар, жалпақ және өте опырылымды кіреберіс бөлігі 5 м-ден кейін кең дәлізге жалғасады. Оңтүстікке қарай бағытталған, сәл иректелген дәліздің алдыңғы, 11 м ұзын бөлігі 1,5–3,8 м ені, 1,8–5 м биіктігі. 5 м ұзын ортаңғы, 7 м ұзын ішкі бөлігі 1–1,5 м ені, 2,5–3 м биіктігі. Тарылатын жол қимасы әрбір бөлікті бір-бірінен бөледі. Барлаң ортаңғы эоцен құмтасында пайда болған. Ішке қарай әлсіз еңіс түсетін, ал соңғы нүктенің жанында тік көтерілетін негізгі жол солтүстік-батыс–оңтүстік-шығыс және солтүстік–оңтүстік бағытындағы жарылу сызықтары бойымен босаңсу арқылы қалыптасқан, ал қосалқы жолдар солтүстік-батыс–оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс–оңтүстік-батыс бағытындағы жарылу сызықтарына сай келеді. Қуыс жүйесіне бұрышты, қырлы бөлшектену-опырылу формалары тән. Онда көп тас опырылымы бар.

Көптеген салбыраған тамыр беткейдің жақындығын білдіреді. Қабырға беттерін дақтарда ұнтақ тәрізді әктас қабығы жабады, барлаңда басқа түзілім жоқ. Қуыста дерлік үнемі әлсіз ауа қозғалысы байқалады. Оның ылғалдылығы орташадан сәл төмен, небәрі 80–85%, ал температурасы жоғарырақ, қысқы кезеңде де 11,5–12 °C-тан төмен түспейді. Жабылған, оңай жетуге болатын барлаңды тек рұқсатпен, зерттеу тобымен және ғылыми зерттеу мақсатында ғана аралауға болады. Барлаңда тіршілік ететін жарқандардың тыныштығын қамтамасыз ету үшін оны 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейін аралау шектелген. Барлаңда жүргізілген бақылаулар кезінде Герече барлаң зерттеу және табиғат қорғау қоғамы онда 7 жарқан түрінің — кіші паткосты жарқан (R. hipposideros), дөңгелек ершікті паткосты жарқан (R. euryale), үлкен паткосты жарқан (R. ferrumequinum), қарапайым жарқан (M. myotis), су жарқаны (M. daubentonii), үлкен құлақты жарқан (M. bechsteinii) және батыс піш жарқаны (B. barbastellus) — кездесетінін анықтады.

Барлаң алғаш рет 1989 жылы Байоти Бюдёш-лик деп аталды. Барлаң атауын қыста кіреберісінен шығатын бу бұлтынан алды. Әдебиетте ол сондай-ақ Büdös-lyuk (Берталан, 1976), Büdöslyuk (Виг, 1937) және Domonkos-hegy barlangja (Берталан, 1976) атауларымен де кездеседі.

1937–2005

«Туристер парағы» журналының 1937 жылғы санында жарияланғандай, ең жаңа Герече тауы мен Гете туристік картасына сай, байоти Кёкеньеш-хедь тауының шығыс беткейінде, көлік жолына жақын, теңіз деңгейінен 240 м биіктікте Бюдёшлик орналасқан. 1956 жылғы «География хабаршысы» журналында Ланг Шандор жазған зерттеуде Домонкош-хедь тауының барлаңы (Бюдёшлик) әлі зерттелмегені айтылады.

Берталан Карой мен Шёнвиски Ласло құрастырған, 1976 жылы шыққан «Венгр барлаңтану библиографиясының» барлаң атаулары көрсеткіші бойынша, Байотта, Кёкеньеш тауының шығыс беткейінде жасанды шыққан қуыс (Бюдёш-лик) орналасқан. Барлаң атаулары көрсеткішінде осы барлаңмен айналысатын бір басылым аталған. 1976 жылы аяқталған «Венгрия барлаңдарының тізілімі» атты қолжазбада Герече тауында, Байотта Бюдёш-лик (Домонкош-хедь тауының барлаңы) орналасқаны жазылған. Барлаң Домонкош-хедь тауының солтүстік-батыс беткейінде, Байотқа апаратын автомобиль жолының маңында, Ұлттық көк маршрутының бойында орналасқан. Шамамен теңіз деңгейінен 240 м биіктікте ұзындығы 8 м барлаңның кіреберісі бар. Тас қоралуға ұқсас барлаң жасанды шыққан болуы мүмкін. Опырылу қаупі бар. Қолжазбаның барлаңды таныстыратын бөлігі 3 басылым негізінде жазылған.

1984 жылы шыққан «Венгрия барлаңдары» кітабының ұлттық барлаң тізімінде Герече тауы барлаңдарының арасында бұл барлаң Бюдёш-лик (Домонкош-хедь тауының барлаңы) деген атпен көрсетілген. Тізімге қоса Дунazug тауының барлаңдарының географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада барлаңның географиялық орны да көрсетілген. Вертеш Ласло атындағы карст пен барлаң зерттеу тобы Байоти Бюдёш-ликті 1986 жылдың 26 қаңтарында аралаған кезде байоти Бюдёш-кутта жарқан жоқ екенін анықтады.

Герече барлаң зерттеу және табиғат қорғау қоғамы Байоти Бюдёш-ликті 1989 жылдың сәуірінде тексеру кезінде барлаң кіреберісінің үстіндегі тік, сәл еңкейген құмтас қабырғасында шағын опырылымды байқады. Қоғам мүшелері қабырғаны тазалап, кіреберіске түскен сынықтарды алып тастады. 1989 жылдың шілдесінде жабу элементін жөндеу мақсатында бояу жұмысы жүргізілді. Барлаңды 1989 жылдың 15 қаңтары мен 1989 жылдың 12 тамызындағы аралаулары кезінде қоғам онда жарқан жоқ екенін анықтады. Герече барлаң зерттеу және табиғат қорғау қоғамының 1990 жылы Байоти Бюдёш-ликті зерттеуге рұқсаты болды. Қоғам 1991 жылы барлаңда ерекше оқиға байқамады. Ол жабу механизмінің техникалық қызмет көрсетуін тұрақты түрде жүргізіп отырды. 1994 жылғы «Limes» журналында Секей Кинга жазған еңбекте 4661/16 барлаң кадастрлық нөмірлі Байоти Бюдёш-лик (Бюдёш-лик, Домонкош-хедь тауының барлаңы) Берталан Карой құрастырған барлаң тізілімінде 11 нөмірлі карточкада көрсетілгені жарияланды. Барлаңтану институтында барлаңның кадастрлық негізгі парағы мен картасы жоқ, бірақ фотосуреті, зерттеу негізгі парағы мен әдебиет негізгі парағы бар.