Camili Mosque

Джамили ауылы мешіті немесе Хертвиси мешіті — тарихи Мачахели өңірінде, қазіргі Артвин облысының Борчка ауданына қарасты, бұрынғы аты Хертвиси болған Джамили ауылында орналасқан тарихи мешіт. Ауылдың Хертвиси атауы өзгертілгеннен кейін Джамили мешіті деп аталған. Хертвиси мешіті — Мачахели аңғарының Түркия жағында анықталған сегіз ағаш мешіттің бірі.

Хертвиси мешіті дизайны мен стилі, түрлі-түсті ішкі кеңістігі және түпнұсқа өрнектері жағынан Артвин өңіріндегі басқа ағаш мешіттермен де, Грузияның Аджария өңіріндегі мешіттермен де ортақ ерекшеліктерге ие.

Тарихы

Имам-хатиптің тағайындалуы туралы берат (сұлтан жарлығы) негізінде Хертвиси мешітінің 1819 жылдан бұрын салынғаны болжанады. Аталған ағаш мешіт көшкін салдарынан қирағаннан кейін, шамамен 1855 жылы бүгінгі мешіт салынды. 1890-жылдардың басында Мачахели аңғарын аралаған грузин тарихшысы Закария Чичинадзенің берген мәліметіне сәйкес, Хертвиси мешіті ауылдағы ескі шіркеуді бұзып, оның құрылыс материалын қолдану арқылы салынған. Алайда 1855 жылы Знелиети (ძნელიეთი) ауылының жанындағы «Квирквина» (კვირკვინა) деп аталатын жартастан үзіліп келген көшкін бұл мешітті қиратып, көптеген адамның өліміне себеп болған. Осы мәліметке қарап, бүгінгі мешіттің 1855 жылдан кейін салынды деп айтуға болады.

Джамили мешіті 2005 жылы Трабзон мәдени және табиғи құндылықтарды қорғау аймақтық кеңесі тарапынан тіркеліп, қорғауға алынды. Алайда соған қарамастан мешіттің ішкі кеңістігіндегі ағаш элементтері 2018 жылғы қалпына келтіру кезінде лакпен қапталып, түрлі-түсті ішкі әшекейлері түгелдей жойылған. Ал мұндай тарихи ғимараттарда түпнұсқаға жатпайтын араласулар анықталған жағдайда, тиісті қалпына келтіру әдістерімен түпнұсқа қабатты анықтап, түпнұсқа түстерді бүкіл беттен ашып шығару мүмкін екені белгілі. Шындығында Денизли облысының Чивриль ауданына қарасты Баят ауылында 19 ғасырда салынған мешітті қалпына келтіру кезінде түпнұсқа әшекейлер сол қалпында сақталған.

Сәулеті

Жаңа Хертвиси мешіті шағыл тас іргетастың үстіне толықтай ағаштан ойықтап жалғау (boğaz geçme) тәсілімен салынған. Мешіттің кейінірек салынған, бір шерефелі мұнарасы бар. Шамамен шаршы жоспарлы мешіттің негізгі кіреберісі солтүстік қасбетінде орналасқан және екі қанатты есік ілінген бұл кіреберістің үсті кейін бір шатыр-қанатпен жабылған. Мешіттің сонымен қатар шығыс қасбетінде бір қанатты есік ілінген екінші кіреберісі бар. Мешіттің ағаш михрабы тіктөртбұрышты жақтауға орналастырылған және жарты дөңгелек пішінді. Негізгі кіреберіс есігінің оң және сол жағында сәкілер бар, оң жақтағы сәкідегі баспалдақ махфил (жоғарғы қабат) қабатына шығуды қамтамасыз етеді. Мешіттің шатыры көлденең және тік бағытта қабырғадан қабырғаға тасталған ағаш арқалықтармен бекітілген, ал күмбез төрт ағаш тіреуге сүйенеді. Шатыр жабынын көтеретін төрт негізгі ағаш тіректен бөлек, махфил қабатын көтеретін тағы екі ағаш тірек бар.

Жерден биік орналасқан уағыз мінбері ағаш материалдан жасалған және пішіні жағынан шіркеулердегі амбонға ұқсайды. Мешіттің қабырға тақтасындағы төрт жапырақты беде айқыш пішінінде болғандықтан, құрылыс шебері христиан болған деп болжанады. Мешітте геометриялық композициялар, заттық композициялар, өсімдік композициялары және жазу (кітабе) көрінеді. Мешіттің есігінде ою, михрабында торлау, мінберінде ажур, торлау және шегелеу, махфилінде торлау және шегелеу, төбесі мен қабырға тақталарында шегелеу, терезе астындағы тор өрнегінде торлау, ал күмбезінде қалемиші мен бағдади өрнегі бар.

Өңірдегі ағаш мешіттер туралы Грузияда жүргізілген зерттеу мұндағы мешіттердің ішкі кеңістіктері бастапқыда тамыр бояуларымен (табиғи бояулармен) боялғанын білдірсе, 19 ғасырдың соңынан бастап қолөнершілердің неғұрлым кең түстер спектрімен көтеріңкі әсер тудыру мақсатында коммерциялық химиялық бояуларды қабылдағанын көрсетеді.

Өрнектер

Мешітте өсімдік өрнегі ретінде жапырақ, вазадан шыққан гүлдер, S-C иірімдері, гүл бүршігі, пальметта, 21 жапырақты гүл, 15 жапырақты гүл, 14 жапырақты гүл, 6 жапырақты гүл және 4 жапырақты гүл, геометриялық өрнек ретінде жебе, ромб (баклава тілімі), дөңгелек, тіктөртбұрыш, шаршы және үшбұрыш, заттық өрнек ретінде балық омыртқасы және қылқалам өрнегі қолданылған.