Cserpes-kő Rock Shelter

Чэрэпеш-кёй жартас қуысы Венгрияның ерекше қорғалатын үңгірлерінің қатарына жатады. Ол Бюкк үстіртінде, Бюкк ұлттық паркі аумағында орналасқан. Ол уақытша туристік баспанаға айналдырылған. Венгрия үңгірлерінің ішінде бұл алғаш рет тұрғын үңгірге айналдырылған үңгір болды.

Сипаттамасы

Ол Белаапатфалвадан шамамен 6 шақырым қашықтықта орналасқан Калман тауының оңтүстік-шығыс сілемін құрайтын, үстірт шетіндегі Чэрэпеш-кё шыңының астында, тасты тау жотасында ашылады. Ол облыс шекарасының тұсында орналасқан. Оған Ұлттық Көк маршрутының көк жолағымен белгіленген туристік жолымен жетуге болады. Оған 1929 жылы, Кадич Оттокардың зерттеу кезінде де көк белгілі туристік жол апарған. Бұл 23-нөмірлі Ұлттық Көк маршруты бөлігінің мөртабан қою орындарының бірі. Мөртабан кіреберісте орналастырылған. Дұрыс жарты шеңбер пішінді, жабылмаған кіреберісіне тақтайдан есік орнатылған. Ол бір ғана бөлмеден тұрады. Карн жоғарғы ладин дәуірінің әктасында пайда болған. Ұзындығы 6 метр, ені 7 метр және биіктігі 2,5 метр.

Үңгір баспанасы қысқа бейімделген, ағаш тақтайдан жасалған екі жатын орнында алты адам сыя алады. Бөлменің жылытылуын отынмен жанатын барабан пеш қамтамасыз етеді, түтін шығаратын құбыр мұржа ретінде пайдаланылатын арна арқылы жер бетіне шығарылады. Ол жыл бойы кез келген адам үшін тегін пайдалануға және еркін баруға болады. Ең жақын бұлақ шамамен екі шақырымнан сәл артық қашықтықта, үңгірдің теңіз деңгейінен биіктігіне қарағанда әлдеқайда төменде, Пеш-кё үйінің жанында орналасқан.

Үңгір алғаш рет 1977 жылы ғылыми әдебиетте Cserepes-kői-sziklaodú деп аталды (Хевеши, 1977). Үңгір әдебиетте сондай-ақ Barlangszállás (Берталан, 1976), Cserepes-kői-barlang (Дели, 1970), Cserepes-kői barlangszállás (Нейденбах, Пустаи, 2005), Cserepes-kői-sziklaodu (Берталан, Шёнвиски, 1973–1974), Cserepeskői sziklaodu (Кадич, 1933), Cserepeskői sziklaodú (Кадич, Мотл, 1944), Cserepeskői sziklaüreg (Берталан, 1976), Cserepeskői üreg (Барталош, 1909) және Cserepeskő lyuka (Хазлински, 1999) деген атаулармен де кездеседі. Үңгірдің тұрақты тұрғындары — жарқанаттар мен ұйқышыл тышқандар (пелэ).

Зерттелу тарихы

Үңгір туралы алғаш рет 1909 жылы Барталош Дьюла баспасөзде айтқан. Оның жасаған сипаттамасына сәйкес, сол кезде үңгірде кейде қашқын қарақшылар да тұрған. Осыған ұқсас нәрсені Колачковски Лайош та өз қолжазбасында жазған. Чэрэпеш-кё тесігі қуғындалған қарақшылардың жиі паналайтын орны болған. (Үңгірді сипаттайтын сөйлем Хазлински Тамаш жазған еңбектен алынған.) Үңгірді табиғат зерттеушілер мен аңшылар ұзақ уақыт бойы түнеу орны ретінде пайдаланғаны Кадич Оттокар мен Мотл Мария жазған, 1944 жылы жарияланған басылымнан белгілі. Қуыстың алғашқы белгілі зерттеушісі — 1929 жылы Чэрэпеш-кёй жартас қуысын зерттеген Кадич Оттокар. Ол Ауыл шаруашылығы министрлігінің тапсырмасымен қуысты зерттеген. Сол кезде алдында тастан қаланған қоршау байқалған жартас қуысына орманшы көмекшісі Надь Имре бастап апарған.

Зерттеу кезінде Кадич Оттокардың баспанасы Паллавичини Альфонз Кароидың рұқсатымен пайдалана алатын чэрэпеш-кёй аңшы саятшылығы болды. Аңшы үйі Паллавичини Альфонз Кароидың иеленімінде болды. Осы кезде Кадич Оттокар үңгірдің жоспар картасы мен ұзына бойы қимасының картасын сызды. Өлшеуге сәйкес, үңгірдің ұзындығы 6 м, ені 4 м, биіктігі 2 м. 1929 жылы жүргізілген Чэрэпеш-кёй жартас қуысының сынама қазба жұмыстары кезінде үңгір аюының сүйек сынықтары, саз ыдыс сынықтары және сүйектен жасалған, тегіс ұшталған біз табылды, сондай-ақ бір-бірінің үстіне қаланған бірнеше от жағу қабаты байқалды.

Данца Янош 1934 жылы қуыста температуралық зерттеулер жүргізді. «Туристер парағы» журналының 1937 жылғы санында жарияланған мақалаға сәйкес, Силвашварад шекарасында, Чэрэпеш-кё арқасының астында, облыс шекарасының дәл жиегінде ұзындығы 6 м жартас қуысы орналасқан. Үңгірден тау басына жіңішке жарық шығады. 1944 жылы 1929 жылы сызылған карталар мен жартас қуысының алғашқы толық сипаттамасы баспасөзде жарық көрді. Сол кезде үңгірдің географиялық орналасуын көрсететін 1:25 000 масштабты карта жарияланды.

Табиғат зерттеушілер осы жартас қуысын Венгриядағы алғашқы тұрғын үңгірге айналдырды. Одваш-кёй жартас қуысы мен Харом-кути Отшельник үңгірі елімізде бүгінде де жұмыс істеп тұрған басқа екі тұрғын үңгір болып табылады. Шоймо-кути жартас қуысының үңгір баспанасы ретінде пайдаланылуы тоқтатылды. Үшеуі де Бюкк тау жотасында орналасқан. Эгерлік Кертай Шандор мен Бардош Йожефтің бастамасымен, 1950 жылы туристік серіктерінің көмегімен тұрғын үңгір құрылды. Эгерлік туристердің қызметі туралы 1954 жылы жарық көрген «Бюкк жорық жетекшісі» атты басылымда айтылады. Баспана бірнеше рет бүлдірілген, бірақ оны әрдайым эгерлік табиғат достары қалпына келтіріп отырған. Оның кейінгі жаңартылуына Ясберень туристік қауымдастығы да қатысқан.

1976 жылы жарық көрген, Берталан Кароли мен Шёнвиски Ласло құрастырған «Венгр спелеологиялық библиографиясының» үңгір атаулар көрсеткішінде Бюкк тау жотасындағы бұл үңгір Cserepes-kői-sziklaodu деген атпен аталады. Үңгір атаулар көрсеткішінде бұл үңгірге қатысты 4 ғылыми еңбек тізілген.

1976 жылы аяқталған «Венгрия үңгірлер тізілімі» атты қолжазбада Бюкк тау жотасында, Силвашварадта орналасқан Cserepes-kői-sziklaodu-ның басқа атаулары Cserepeskői sziklaüreg және Barlangszállás екені жазылған. Чэрэпеш-кёнің бетінде, ұлттық көк маршрут жолы бойында оның дұрыс парабола пішінді кіреберісі орналасқан. Ұзындығы 6 м үңгір қуыс тәрізді және жіңішке жарық арқылы жер бетіне шығады. Қолжазбаның үңгірге қатысты бөлігі 2 ғылыми еңбек негізінде жазылған. 1977 жылы жарық көрген «Бюкк жол нұсқаулығы» атты кітапта жартас қуысы туралы қысқаша сипаттама бар.