Peskő Cave

Пеш-кё үңгірі — Венгрияның ерекше қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Бюкк ұлттық паркі аумағында орналасқан. Ол сенімді әрі негізгі археологиялық жәдігерлер жиынтығын беретін, Венгрияда орналасқан төрт үңгірдің бірі. Қалған үшеуі — Диошдьёртаполцаи үңгірі, Иштальош-кёй үңгірі және Селета үңгірі. Одан палеонтологиялық қалдықтар да табылған.

Сипаттамасы

Бюкк үстіртінде, Үлкен үстірттің оңтүстік шетінде, Пеш-кёде, тау шыңынан батысқа қарай, ерекше қорғалатын аумақта, қиын жететін жерде, теңіз деңгейінен 752 метр биіктікте оның биіктігі сегіз метр, ені екі метр кіреберісі ашылады.

Бір-біріне параллель екі тектоникалық жарық сызығы қуыстың орнын анықтайды. Ол орта триас әктасында, Бюкк үстірті әктас формациясында пайда болған. Орташа биіктігі 12 метр болатын жол бұрын бұлақ болған. Еркін баруға болатын үңгірді Бюкк ұлттық паркі басқармасы қадағалайды.

Бұл үңгір алғаш рет 1977 жылы ғылыми әдебиетте Pes-kő-barlang деп аталды. Ол әдебиетте Peskő-barlang (Эхик, 1914), Peskő barlang (Вертеш, 1965), Peskőbarlang (Байнок, 1923), Pes-kő Cave (Такачне, Эстерхаш, Юхас, Краус, 1989), Peskő Cave (Рингер, 1989), Peskői-barlang (Берталан, 1976), Peskői barlang (Полгарди, 1941), Pes-kői Csontos-barlang және Peskőlyuk (Хазлински, 1999) деген атаулармен де кездеседі.

Археология, палеонтология

Оның толтырмасынан тас дәуірі адамының ориньяк мәдениетіне тән құралдары, неолит дәуірінің бюкк мәдениетіне жататын құралдар мен қола дәуірінің кьятице мәдениетіне жататын құралдар, сондай-ақ плейстоцен дәуірінің жануарларының сүйектері табылды. Шамамен 400, көбіне ересек дарақтардан қалған үңгір аюының сүйектері, шамасы, аңшылық олжасы ретінде үңгірге түскен.

Хиллебранд Йенёнің сынама қазба жұмысы кезінде 24 жануар түріне жататын қазба сүйек қалдықтары табылып, анықталды. Кадич Оттокар басқарған қазба жәдігерлерінен Мотл Мария үңгірдің төрт қабатынан анықталған құс және сүтқоректілер түрлерінің 61 таксоннан тұратын тізімін жасады. Вертеш Ласло бай палеолит материалын жинаумен қатар, мұқият шөгінді және минералогиялық зерттеулер де жүргізді. Ол ежелгі климаттық қорытындылар жасады, әрі оның сүйек үлгілері бойынша Голландияда радиометрлік жас анықтау жүргізілді. Қазба жұмыстарының салдарынан қазба орнында жақсы анықталатын, өңдеуге болатын қабат тізбегі дерлік жоқ.

Археологиялық материалдың ерекшелігі — Венгрияда ориньяк мәдениетінің жәдігерлер жиынтығы тек Иштальош-кёй үңгірінен және Пеш-кё үңгірінен ғана табылған.

Аюлас сүйегі Пеш-кё үңгірінен басқа осы кезге дейін Венгрияның жеті үңгірінен табылған: Кирай-кути жерасты құдығынан, Ленгель үңгірінен, Пилиссантои жартас қуысынан, Пушкапороши жартас қуысынан, Ремете үңгірінен, Ремете-хедь жартас қуысынан және Шуба-люк үңгірінен.

Зерттелу тарихы

Пеш-кё үңгірінің алғашқы сипаттамасы 1851 жылы Фенеш Электің кітабында жарық көрді. Сипаттамаға сәйкес, «Шекарадағы танымал шың — Пешкё, оның жартас басында алып жыртқыш құздар ұя салады, ал астында шамамен 145 шаршы сажень көлемді үңгір бар». 1911 жылы орманшы көмекшісі Рошко Пал бұл қуысқа Хиллебранд Йенёнің назарын аударды. Олар жерді қарап шықты, содан кейін 1912 жылы Венгр геология қауымдастығының спелеология комиссиясы мен Венгр ғылым академиясының қолдауымен үңгірде үш күнге созылған сынама қазба жұмысы жүргізілді. 1913 жылы Эхик Дьюла Венгр Корольдік геология институтының тапсырмасымен ашу жұмысын жалғастырды. Эхик Дьюла үңгірдің сызбалы жоспар картасы мен сызбалы ұзына бойы қима картасын сызды, оларға сәйкес үңгір 33,72 м ұзындықта. Екі карта сызбасы да үңгірді 1:400 масштабта бейнелейді. Бұлар үңгірді көрсететін алғашқы карталар болды. Эхик Дьюланың жұмысына Кормош Тивадар көмектесті.

Ауыл шаруашылығы министрлігінің тапсырмасымен 1929 жылы үңгірді карталау жұмысын Кадич Оттокар жүргізді. 1932 жылы жарық көрген «Агтелек тамшытас үңгірі және оның маңы» атты кітаптың Бюкк тау жотасының үңгірлері туралы бөлімінде Репашхута маңында, Пеш-кё тауының шыңының астында Peskő-barlang орналасқаны айтылады. Оның толтырма қабаттарынан көптеген мәдени қалдықтар мен бай қазба фаунасы табылды. Сипаттама 4 ғылыми еңбек негізінде жазылған. 1932 жылы жарық көрген «Табиғатты қорғау және табиғи ескерткіштер» атты кітапта осы кітаптың 1931 жылғы басылымының Pes-kő-barlang туралы бөлімдері қайталанған. Ең үлкен ашу жұмысы да Кадич Оттокардың есімімен байланысты. Ол мұны 1934 жылы әріптестерімен Венгр Корольдік геология институтының өтінішімен, ал 1939-1940 жылдары Венгр ғылым академиясының тапсырмасымен жүргізді. Бұл екі қазба жұмысы 200 м² аумақта жүргізілді.

1941 жылы жарияланған «Венгр туристік лексиконында» бұл үңгірге арналған жеке мақала бар. Басылымға сәйкес, Бюкк тау жотасында, Пеш-кёнің алып құламасының түбінде Peskői barlang орналасқан. Үңгірдің кең кіреберісі ұзындығы 32 м залға апарады. Үңгірді ашу барысында бай ежелгі жануарлар фаунасынан басқа ориньяк дәуірінің байырғы адамының сүйек құралдары да табылды. Үңгірдің сол жақ қабырғасында түтін ізі бар, ол қалың күйіп қалған және байырғы адамның от жағу орнын дәлелдейді. «Ел кезу» журналының 1942 жылғы санында Pes-kő-barlang Пеш-кёнің астында орналасқан үлкен үңгір және Бюкк тау жотасының танымал үңгірлерінің бірі екені айтылған. 1955 жылғы қабат анықтау қазбасын Вертеш Ласло басқарды. 1968 жылғы «Карст және спелеология» журналында Вертеш Ласлоның 1951 жылы Венгр Ұлттық музейінің тас дәуірі жинағының жетекшісі болғаны және содан кейін заманауи әдістермен классикалық палеолит қазба орындарында, мысалы Pes-kő-barlang-та жаңа қазба жұмыстарын басқарғаны жарияланды.