Körös Cave

Кёрёш үңгірі — Венгрияның ерекше қорғалатын үңгірлерінің бірі. Ол Венгриядағы теңіз деңгейінен ең биік орналасқан үңгір. Ол Бюкк ұлттық паркінде орналасқан.

Сипаттамасы

Виражош-шар тауы мен Кёрёш-берц арасында биіктігі екі метр, ені бес метр болатын доғал кіреберісі ашылады. Кіреберіс бөлігінде бес метр биігірек жатқан жер бетіне шығатын үлкен жарылым бар. Ол орта триас және жоғарғы триас әктасында пайда болған. Жер бетінен 2-6 метр тереңдікте созылады. Бұл ескі, бұзылып бара жатқан, әрекетсіз бұлақ үңгірі. Оның көлденең созылымы 40 метр. Оны аралау үшін тек шам қажет. Ол еркін баруға болатын үңгір.

Ол атауын Кёрёш-берц атауынан алған. Әдебиетте ол Köris kürtő barlang (Кордош, 1984), Körös-bérci-barlang (Газдаг, 1990), Köröskő-barlang (Берталан, 1976), Köröskő lyuk (Фенеш, 1851), Köröskő-lyuk (Шашди, 2003), Körös-lyuk (Шашди, 2003), Kőrös-barlang (Кадич, 1933), Kőrös-bérci-barlang (Хевеши, 2002), Kőrös-lyuk (Хевеши, 2002), Nyáj-barlang (Берталан, 1976) және Nyáj-barlangja (Барталош, 1909) деген атаулармен де кездеседі. 1976 жылы бұл үңгір әдебиетте алғаш рет Körös-barlang деп аталды.

Зерттелу тарихы

Алғаш рет 1851 жылы Фенеш Элек оны Köröskő lyuk деген атпен қысқаша сипаттады. Сипаттамаға сәйкес, оған 300 шошқа еркін сыяды. 1929 жылы Кадич Оттокар үңгірдің алғашқы карталарын — жоспар картасы мен ұзына бойы қима картасын жасады, әрі сол кезде сынама қазба жүргізілді. 1941 жылдың жазында ол үңгірде үлкенірек қазба жұмыстарын жүргізді. «Ел кезу» журналының 1942 жылғы санында бұл Бюкк тау жотасының Силвашварад шекарасында, Кёрёш-берц шыңының астында орналасқан танымал үңгірлерінің бірі екені айтылған.

1944 жылғы «Спелеология зерттеуі» журналында жарияланған, Кадич Оттокар мен Мотл Мария жазған мақалада үңгір егжей-тегжейлі сипатталған және Кадич Оттокардың үңгірде жүргізген зерттеуі баяндалған. Қазба жұмысы кезінде ол алты қабатты бөліп көрсетті, олар орта және жоғарғы плейстоцен дәуірінің бай фаунасын қамтыды. Толтырма қабаттан үңгір аюы мен үңгір арысланының сүйектері де табылды. Табылған бірнеше саз ыдыс сынығы мен басқа заттар неолит дәуіріне жатады. Кадич Оттокар аумақтың иесі Паллавичини Альфонзге мұнда байқалған гуано кен орнын өндіруді ұсынды, әрі бұл іске асырылды. 1944 жылы бұл жер қорғалатын табиғи құндылық болып жарияланды.

1976 жылы жарық көрген, Берталан Кароли мен Шёнвиски Ласло құрастырған «Венгр спелеологиялық библиографиясының» үңгір атаулар көрсеткішінде Бюкк тау жотасында, Силвашварадта орналасқан бұл үңгір Kőrös-barlang деген атпен, Nyáj-barlangja деген баламалы атаумен бірге аталады. Үңгір атаулар көрсеткішінде бұл үңгірге қатысты 7 ғылыми еңбек тізілген.

1976 жылы аяқталған «Венгрия үңгірлер тізілімі» атты қолжазбаға сәйкес, Бюкк тау жотасында, Силвашварадта орналасқан Körös-barlang-тың басқа атаулары Köröskő-barlang және Nyáj-barlang. Кёрёш-берцтің оңтүстік бетінде, тау басының астында, теңіз деңгейінен шамамен 930 м биіктікте оның кең, доғал пішінді кіреберісі орналасқан. Бірнеше бөлмеден тұратын үңгір 40 м ұзындыққа ие. Оның толтырмасынан плейстоцен дәуірінің сүйек қалдықтары табылған. Қолжазбаның үңгірге қатысты бөлігі 1 ғылыми еңбек негізінде жазылған.

1977 жылы жарық көрген, Хевеши Аттила редакциялаған кітаптың Денеш Дьёрдь жазған бөлімінде бұл тау жотасының ең көне үңгірі болуы мүмкін екені жазылған. 1979 жылы жарық көрген «Бюккідегі үңгірлер» атты кітапқа сәйкес, Kőrös-barlang, басқаша аталуы Nyáj-barlangja, ұзындығы 38 м. Атауына сәйкес ол малдардың қыстауы да болған. Кітапқа қоса берілген, Бюкк тау жотасының үңгірлерге ең бай аумағын көрсететін картада 103-нөмірмен белгіленген үңгірдің географиялық орналасуы көрсетілген. 1984 жылы жарық көрген «Венгрия үңгірлері» атты кітаптың ел бойынша үңгірлер тізімінде Бюкк тау жотасындағы бұл үңгір Körös-barlang деген атпен, Köröskő-barlang, Nyáj-barlang және Köris kürtő barlang баламалы атауларымен көрсетілген. Тізімге қоса Агтелек карсты мен Бюкк тау жотасы үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада үңгірдің орналасуы көрсетілген.

1987 жылы Юхас Мартон жаңа жоспар картасы мен жаңа ұзына бойы қима картасын жасады. 1988 жылы қуыста Хир Янош басқарған екінші қабат анықтау қазбасы жүргізілді. Сол кезде одан көптеген түрден тұратын ұсақ сүтқоректілер фаунасы табылды, әрі бұрын табылған жәдігерлердің жасы белгілі болды, сондай-ақ қабат түбінде балық тістері де болды. 1989 жылы Хир Янош тағы бір палеонтологиялық қазба жұмысын жүргізді. 1990 жылы Хир Янош үңгірді зерттеуге зерттеу рұқсатын алды. 1991 жылы МАФИ спелеология тобының мүшелері үңгірді өлшеп, жоспар картасын, жайылған ұзына бойы қима картасын, сондай-ақ көлденең қималарды жасады.

1991-1993 жылдары Шашди Ласло оны геологиялық тұрғыдан зерттеді. Ол Kőrös-barlang плиоцен дәуірінде белсенді болған, ал қазір әрекетсіз бұлақ үңгірі екенін анықтады. 1993 жылдың 8 сәуірінен бастап қоршаған ортаны қорғау және аумақты дамыту министрінің 12/1993. (III. 31.) KTM қаулысына сәйкес, Бюкк тау жотасындағы Kőrös-barlang ерекше қорғалатын үңгір болып саналады. Ол өз орналасуы, геологиялық және палеонтологиялық құндылығына байланысты ерекше қорғалатын үңгір мәртебесін алды. 2001 жылдың 17 мамырынан бастап қоршаған орта министрінің 13/2001. (V. 9.) KöM қаулысына сәйкес, Бюкк тау жотасы аумағындағы Körös-barlang ерекше қорғалатын үңгір болып табылады. Сонымен бір мезгілде ерекше қорғалатын үңгірлер тізімін белгілейтін 1/1982. (III. 15.) OKTH қаулысы өз күшін жояды. 2003 жылы жарық көрген «Венгрияның ерекше қорғалатын үңгірлері» атты кітапта оның ұзындығы 42 метр, биіктігі 8 метр, тік созылымы 8 метр және көлденең созылымы 40 метр екені жазылған.