Dömör-kapu Cave

Dömör-kapu үңгірі — Дунай–Ipoly ұлттық паркінде, Вишеград тауларында, Сентендре аумағында орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Ол Сентендреге қарай ағатын Bükkös өзенінің солтүстік жағалауында, Dömör-kapu маңындағы тас карьерінде, өзен бойымен өтетін жолдан шамамен 15–20 метр жерде орналасқан. Оның кіреберісі жолдан-ақ жақсы көрінеді.

Қоршаған тау жынысы — тығыз андезит. Кіреберісінің ені 1,1 метр. Үңгірдің өлшенген ұзындығы 15,88 метр, биіктігі 3,86 метр. Бірінші бөлігі оның бұрын штольня болғанын анық көрсетеді. Мұнда көлденең қимасы трапеция тәрізді, оның түбін жұқа шаң жауып тұрады. Ішке қарай жүрген сайын үңгір түбі көтеріліп, қима жалпақтана береді. Толтырма материалда өткір жиекті тас блоктары көбейе түседі. Жол соңында екіге тарамдалып, өтуге келмейтіндей жалпақтанады. Бұл бөлікте жасанды сипат толығымен жойылған. Төбесі қауіпті түрде опырылады, аяз әсерінен жарылу құбылысы айқын байқалады. Қызғылығы, күтілгенге қарама-қарсы, аяз әсері кіреберістен алшақтаған сайын күшейе түседі. Мұның себебі — сіңіп кіретін судың мөлшері ішке қарай едәуір артады, ал кіреберіс мүлдем құрғақ болып қалады.

Бастапқыда ол толығымен жасанды штольня болған, бірақ оның табиғи (консеквенттік) үңгірге айналу процесі айтарлықтай алға басқан. Кіреберісінің көзге түсерлік болуы себепті оған келушілер көп, соған сай ондағы қоқыс та көп.

Бұл үңгір алғаш рет 1984 жылы әдебиетте Dömör-kapui-barlang деп аталды. Сондай-ақ ол әдебиетте Dömörkapui-barlang (Kárpát, 1991), Dömörkapui barlang (Bertalan, 1976), Dömösdi-sziklakapu және Dömötör-kapui-barlang (Eszterhás, 1989) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1976 жылы аяқталған, Bertalan Károly жазған қолжазбада Dömörkapui барлангының Вишеград тауларында және Pilis тауында, Сентендреде орналасқаны жазылған. Сентендреден солтүстік-батыс-батысқа қарай 5,7 км жерде, Bükkös өзенінің аңғарындағы Dömör-kapu тас карьерінде үңгірдің кіреберісі бар. Ол 1969 жылғы 1:50 000 масштабты орман шаруашылығы картасында көрсетілген. Қолжазбаның үңгірге қатысты бөлімі 1 әдеби дереккөз негізінде жазылған. 1984 жылы шыққан "Венгрия үңгірлері" атты кітаптың ұлттық үңгірлер тізімінде бұл үңгір Сентендре–Вишеград тауларының үңгірлерінің қатарында Dömör-kapui-barlang атауымен көрсетілген. Тізіммен қоса Dunazug тауларының үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін 1:500 000 масштабты картада да бұл үңгірдің географиялық орны белгіленген.

Eszterhás István-нің "Венгрияның карст емес үңгірлерінің тізімі" атты қолжазбасында Вишеград тауларындағы, 4900 нөмірлі үңгір кадастрлық аймағындағы, Сентендредегі Dömötör-kapui-barlang андезит агломератында түзілгені жазылған. Үңгірдің өлшемі белгісіз. Тізімде Венгрияда карст емес жыныста қалыптасқан немесе жасалған 220 нысан (203 үңгір және 17 жасанды қуыс) аталған, олар 1989 жылдың соңына дейін белгілі болған. Венгрияда андезит агломератында 14 үңгір түзілген. Құрастыру мәліметтеріне сәйкес, Kordos László-ның 1984 жылы шыққан үңгірлер тізімінде карст емес жыныстан пайда болған 119 үңгір де көрсетілген.

Kárpát József 1991 жылы жазған қолжазбада Dömörkapui-barlang (Сентендре) үңгірінің өлшемдері белгісіз екені айтылған. Eszterhás István жазған, 1993 жылы дайындалған "Венгрияның карст емес үңгірлерінің тізілімі" атты қолжазба бойынша Dömötör-kapui-barlang Вишеград тауларында, 4900 нөмірлі кадастрлық аймақта, Сентендреде орналасқан. Жасанды жолмен жасалып, үңгір деп аталған бұл қуыс белгісіз тау жынысында жасалған. Оның ұзындығы 10 м, биіктігі 1,5 м. Құрастыруда Венгрияда карст емес жыныста қалыптасқан немесе жасалған 520 нысан (478 үңгір және 42 жасанды қуыс) көрсетілген, олар 1993 жылдың соңына дейін белгілі болған. Венгрияда белгісіз тау жынысында 4 үңгір немесе жасанды түрде жасалған, үңгір деп аталатын қуыс түзілген. Вишеград тауларында карст емес жыныста 5 жасанды қуыс жасалған.

1996 жылы Tinn József үңгірді егжей-тегжейлі сипаттады. Сол жылы Nagy Eszter мен Tinn József оны өлшеп шықты, содан кейін өлшеу негізінде үңгірдің картасы жасалды. 2001 жылдың 12 қарашасында дайындалған "Венгрияның карст емес үңгірлерінің әдебиеттер тізімі" атты қолжазбаның үңгір атаулары көрсеткішінде Dömör-kapui-barlang аталған. Бұл көрсеткіште үңгірге қатысты 10 әдеби дереккөз тізілген. 364-тармақта аталмайды, ал 363-тармақта аталады.

2014 жылғы "Karsztfejlődés" (Карст дамуы) басылымында жарияланған зерттеуде Вишеград тауларының 13-ұзын үңгірі — ұзындығы 13 м, биіктігі 2 м Dömör-kapui-barlang екені жазылған. Сентендре шекарасында тасталған dömör-kapu андезит кені бар. Тас карьерінің төменгі деңгейінде бұрын жарылыс паналайтын орын және қойма болған консеквенттік үңгір ашылады. Төбенің үзіліп түсуі салдарынан үңгір біртіндеп жоғарылай берген. Вишеград тауларының 101 үңгірінің бірі болып саналатын бұл үңгір Сентендреде орналасқан, ұзындығы 13 м, биіктігі 3,8 м. Жарияланымға қоса берілген, Вишеград тауларының ұзындығы 10 метрден асатын үңгірлерінің орналасуын көрсететін суретте бұл үңгірдің географиялық орны да көрсетілген. Схеманы Eszterhás István құрастырған.