Fáni-völgyi No 1 Cave

Фани алқабының 1-ші қуысы — Дунай–Ипой ұлттық паркіндегі Вертеш тауларында, Шарда орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Шардың сыртқы аумағында, Вертеш табиғи паркінің қатаң қорғалатын аумағында, орманда орналасқан. Фани алқабының солтүстік жағында, алқаптың шығыс шетін жабатын шлагбаумнан батысқа қарай шамамен 50 м жерде, теңіз деңгейінен 248 м биіктікте, жолдан шамамен 25 м салыстырмалы биіктікте Фани алқабының 1-ші қуысының төртбұрышты, бірақ табиғи сипатты, биіктігі 3 м, ені 4 м, төртбұрышты, көлденең өсті кіреберісі бар, ол шамамен 10 м биік жартас қабырғаның ортасында, қабырға бойымен шамамен 3 м биіктікте өтетін тақтайшадан ашылады.

Үңгір триас доломитінде аязды жыныс үгілуінен пайда болған. Салыстырмалы түрде үлкен, тік тұрып жүруге болатын тас ойықтың түбі көлденең, аз жыныс үгіндісімен жабылған тұтас жартас. Үңгір төбесіндегі, қуысты тудырған тік жарықшақ жақсы көрінеді. Оң жағының 1,2 м биіктігінде көлденең сынудан пайда болған тақтайша өтеді. Төбесі мен сол жақ бүйір қабырғасында ұсақ бұршақ тастар көрінеді. Уақытша пайдаланғанын от жағатын орынның ізі, сондай-ақ шыны сынығы, қоқыс меңзейді. Кіреберісінде қырыққұлақтар, кіреберіс алдында бұталар өседі. Жүруге қиын (тік) жерлермен жететін, көшедегі киіммен оңай жүруге болатын үңгірді көру үшін рұқсат қажет емес.

2003 жылы әдебиетте үңгір алғаш рет Фани алқабының 1-ші қуысы деп аталды. Үңгір әдебиетте Фани алқабының 1-ші қуысы (Kordos 1984), Фани алқабының 1-ші үңгірі (Egri 2003), Фани алқабының 1-ші қуысы (Bertalan 1976), Фани алқабының 2-ші ойығы (Alba Regia үңгір зерттеу тобы 1979), Фани алқабы–2-ші ойық (Kocsis 1975) және Фани алқабының 2-ші ойығы (Egri 2003) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

1962 жылы шыққан «Үңгірлер әлемі» кітабына сәйкес, Вертеш тауларындағы Фани алқабында, бұлақтан 10–12 м жоғары шағын үңгірлер бар. Ференцварош табиғат сүйер спорт клубының Үңгір зерттеу тобының ауыспалы мүшелерінен тұратын бір тобы, оны Хорват Янош басқарды, 1968 жылы Вертеш тауларын аралауды және тауындағы үңгірлерді үш жазықтықты өлшеуді жалғастырды. Бұл топ Фани алқабында ішінара бұрыннан белгілі тоғыз жартас қуысын (I–IX деп белгіленген) өлшеді. FTSK Үңгір зерттеу тобының 1969 жылғы есебіне сәйкес, Хорват Янош 1968 жылғы көктемгі-күзгі үңгір өлшеулерін пайдаланып, 1969 жылы Фани алқабының (Вертеш тауы) 9 қуысының картасын жасады. Карталарда үңгірлер 1:100 масштабта көрсетілген.

Кочиш Антал жазып, 1975 жылы жарық көрген басылымда Фани алқабының 1-ші қуысы (Фани алқабы–2-ші ойық) Фани алқабында, өндірістік жол тармақталған жерден 1,2 км жерде, Шарға қарай жүретін сары белгілі туристік соқпақтың бұрылысынан 150 м жерде, алқаптың солтүстік-шығыс жағында, 20 м биіктікте, 10 м доломит қабырғада орналасқаны айтылған. Үңгір кіреберісінің астындағы сөре биіктігі 3 м. Ойықтың ұзындығы 5 м, биіктігі 3 м, ал сыртқы ені 4,5 м. Ішінде 1,5 м және 1,4 м жерде тарылады. Қуыста жоғары сатыдағы өсімдіктер, алтынды қырықбуын (aranyosfodorka), қанды қарлығаш шөп (vérehulló fecskefű) және төменгі сатыдағы жапырақшалы өсімдіктер өседі. Өрмекшілер мен жәндіктер де кездеседі. Басылымдағы карта қосымшасында Фани алқабының 1-ші қуысының географиялық орналасуы көрінеді. Картада үңгір 30 санымен белгіленген.

1976 жылы аяқталған «Венгрия үңгірлерінің тізімі» қолжазбасында Вертеш тауларында, Шарда Фани алқабының 1-ші қуысы (Фани алқабы–2-ші ойық) орналасқаны жазылған. Шарға қарай жүретін сары белгілі туристік соқпақтың бұрылысынан 150 м жерде, солтүстік-шығыс алқап беткейінің бірінші жартас шыңында, жолдан шамамен 25 м жоғарыда үңгірдің кіреберісі бар. Доломит брекчиясында пайда болған үңгірдің ұзындығы 5 м, ені 3 м және биіктігі шамамен 3 м. Еру пішіндерін көрсететін қуыс ішке қарай тарылады. Фани алқабының 1-ші қуысынан 310° бағытта, шамамен 250 м жерде Фани алқабының 2-ші қуысы орналасқан. Қолжазбаның Фани алқабының 1-ші қуысын таныстыратын бөлігі 2 әдеби шығарма негізінде жазылған.

Alba Regia үңгір зерттеу тобы 1979 жылы жасаған қолжазбаға сәйкес, Фани алқабының 1-ші қуысының (F1) басқа аты — Фани алқабының 2-ші ойығы. Үңгір OKTH үңгір тізімінде, онда Вертеш тауларының үңгірлері арасында 10-шы үңгір ретінде, жоғарыдағы атаумен сипатталған. Кочиш Антал жазған басылымда Фани алқабы–2-ші ойық үңгірдің аты және 30 — оның нөмірі. Хорват Янош спелеографиялық далалық есепте қуысты сипаттаған. Үңгір Шардың шетінде (Фейер комитаты, Бичке ауданы), Фани алқабының солтүстік-шығыс жағында, теңіз деңгейінен 240 м биіктікте, шамамен 25 м салыстырмалы биіктікте орналасқан. Алқаптың солтүстік-батыс шетінде тармақталатын өндірістік жолмен тармақталған жерден үңгірге дейін 1,2 км жүру керек. Шамамен 10 м биік жартас қабырғада биіктігі 2,5 м, ені 4,5 м, солдан оңға көтерілетін үңгір кіреберісі бар, оған солдан көтерілетін жартас тақтайшасы арқылы жетуге болады. Үңгір жабдығының негізгі құралдарын қолданбай жүруге болатын қуысты Солга Ференц көрсете алады.

Көлденең жартас қуысы сипатындағы қуыс құрғақ. Үңгірдің қоршаған жынысы қалың қабатты, 343°/25° еңісті, жарықшақтар бойымен брекчиялы құрылымды негізгі доломит. Ішке қарай тарылатын және аласаратын бір ғана қуыстан тұратын қуыс қабат жазықтығы бойындағы және тік жарықшақтың қиылысында пайда болған. Оң бүйір қабырғасының ішкі жартысында, төбеден 0,4 м төмен ішке еңкейген 0,7 м сөре бар, оның соңында және төбесінде коррозияланған қабырғалы шағын қуыстар көрінеді. Сол қабырғасында суық сулы бірнеше бұршақ тас, кей жерлерде қызыл-қызғылт (бокситті?) түс өзгеруі байқалады. Үңгірдің түбі тұтас жыныстан тұрады. Алдыңғы бөлігінде біраз жыныс үгіндісі бар, қуыстың соңында жаңа от жағу іздері бар. Аралағанда топ мүшелері онда құдай қоңызы бен муфлон қиын байқады. Ішкі соңында мүк, балдыр, бір түп тас жарықшөбі (kövi fodorka), алдыңғы бөлігінде бөріқарақат, шағын шыршақ бұталар және қырыққұлақ өседі. Жергілікті маңызы бар үңгір түнеуге жарамды. Көлденең ауқымы 7 м және ең үлкен тік ауқымы 3,5 м (бұл бөлік кіреберісте) үңгір аралалып, сипатталып, өлшеніп және суретке түсірілді. Alba Regia үңгір зерттеу тобының мүшелері 1979 жылғы 4 ақпанда үңгір кадастрын жасау жұмысы кезінде барған қуысты одан әрі зерттеудің қажеті жоқ.