Kálvária Cave

Kálvária үңгірі — Дунай-Ipoly ұлттық паркіндегі Budai тау жотасында, Solymár елді мекеніндегі Kálvária төбешігінде орналасқан үңгірлердің бірі.

Сипаттама

Kálvária үңгірі Будапешт пен Solymár әкімшілік шекарасында орналасқан Kálvária төбешігінің шығыс жағындағы тасталған карьерде, 4772 нөмірлі үңгір кадастры аумағында орналасқан. Карьерге оңай жетуге болады. Үңгірге 157A автобусының Budaliget, Géza fejedelem útja соңғы аялдамасынан және 157-ші автобустың Budaliget, Géza fejedelem útja аялдамасынан бірнеше минуттық жаяу жүріспен жетуге болады. Үңгірдің бір кіреберісі бар, ол карьердің төменгі деңгейінің оңтүстік-батыс бұрышында орналасып, оңтүстік-батысқа қарайды. Кіреберіске карьердің де төменгі, де жоғарғы деңгейінен жетуге болады. Төменгі деңгейден тік, сазды және ұсақ тас қиыршықты, шамамен 8 м ұзындықтағы көтерілу арқылы карьердің жартас қабырғасында ашылатын кіреберіске шығуға болады. 1,5 м ен, 1,1 м биік, жарты дөңгелек (сопақша) пішінді кіреберіс алғаш қарағанда табиғи жарылу тәрізді көрінеді, бірақ жақынырақ қарасаңыз, ол шар тәрізді қуысты қазып алу нәтижесінде пайда болғаны анықталады.

Үңгірдің қоршаған жынысы — эоцен әктасы мен эоцен мергелі, ал жоғарғы қабаттары сәл диплоподалы доломиттен тұрады. Үңгір посттектоникалық түрде, тектоникалық жарықтар бойымен еру әсерінен пайда болған. Үңгірде көрінетін пішіндер негізінде еру процесіне, шамасы, ыстық сулар қатысқан. Кіреберіс бөлігі — жарылыммен екіге бөлінген, жарылған шар тәрізді қуыс. Осы жарық үңгірдің негізгі жолының бағытын анықтайды. Кіреберіс бөлігінде қабырғадан бұршақ тастар жоғалып кеткен, оларды, сөзсіз, мұздап-еру үзіп тастаған, адам зақымдауының іздері жоқ. 0-полигон нүктесінен 2-3 м ішкерірек қабырғада бұршақ тастар мен «boxwork» түзілімдері байқалады. 3-полигон нүктесінде алғашқы маңызды бүйір тармаққа жетуге болады. Өткел — жалпақ әрі кең тарылған жер, оның түбінде саз бен ұсақ қиыршық тас бар. Тарылған жерден сырғып түскенде тік көтерілетін саз беткейі байқалады.

Негізгі тармақта сәл еңіс беткейде ұсақ домалақ тастар мен әкелінген бұтақтар мен қурай жапырағы үстінде тарылған жерге қарай ары қарай сырғу керек. Бұл тарылған жер соңғы залдың кіреберісі болып табылады. Диаметрі шамамен 3 м соңғы залға жеткенде, назарды бірден зерттеу барысында қазылған 40×140×60 см ор аударады, оның ортасында тұтқасыз шелек тұр. Залды аралап көргенде қабырғада бірнеше жерде диаметрі 15-30 см шар тәрізді қуыстардың іздері, сондай-ақ оларды қоршаған ірірек пішіндер де байқалады. 4-5-полигоннан солға қарай саз беткейі бар, ол диаметрі шамамен 70 см ашылған шар тәрізді қуыспен аяқталады. Одан өте тар жол басталады, ол 5 м өткеннен кейін одан да тарыла түседі, бірақ қарасаңыз, үлкен құлаған тастар мен олардың арасындағы ауа саңылаулары көрінеді. Залдың ең үстіне бір жарықтың соңы жалғасады. Бұл жарық бірінші залда басталады, сол себепті кіреберіс арқылы залға жарық сүзіліп түседі. Жарық өтуге жарамсыз тар, тек соңғы залдың төбесінде шамамен 40 см шар тәрізді қуыста ғана кеңейеді.

Мөлшері 1,5-12 мм бұршақ тас негізгі тармақты біркелкі жаппайды. 5-полигон нүктесіне қарама-қарсы тұрып, полигон нүктесінен солға, солтүстікке қарай саз тамыры созылады, ол залды 1,5 м бойы қары еніндей қалыңдықпен кесіп өтеді. Тамырдың қызығы — онда сұр және қызыл саз кезектесіп кездеседі. 3-полигон нүктесіндегі бүйір тармақтың кіреберіс тарылған жерінен сырғып өткенде қиғаш, көтерілетін жарыққа шығуға болады. Бүйір тармақтың қызығы — ол негізгі тармаққа параллель, бірақ оған қарама-қарсы, еңіспейді, керісінше көтеріледі. Картаға сәйкес B-A бағытына қарасақ, жолдың соңы тас қиыршықпен, ал үсті брекчиямен жабылады. Жолдың үстін сынған тастар жауып тұрады, олардың арасынан тамырлар үңгірге еніп тұрады. Тамырлар жиі кездеседі, олар өрмекшілерге сенімді паналау орны болады. Өрмекшілер негізінен бүйір тармақта кездеседі. Өрмекшілер, сөзсіз, (үңгірде де кездесетін) масалар мен басқа кішкентай ұшатын жәндіктер себебінен үңгірге қоныстанған. Фоссильді үңгірде су тамшылауы, су сорғалауы ешбір жерде байқалмайды. Үңгірдің негізгі тармағын бұзу жұмысын жалғастырған жөн болар еді, сондай-ақ жаңа жерлерде де зерттеу жүргізген дұрыс болар еді. Үңгірдің тұрақты жарқанат мекені екені әлі шешілуі керек мәселе.

Әдебиетте бұл үңгір алғаш рет 1984 жылы Kálvária-barlang деп аталды. Әдебиетте үңгір Budaligeti-bazaltos-barlang (Eszterhás 1993) және Kálvária 1. sz. barlang (Pintér 2000) деген атаулармен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Csepregi István мен Asbóth Gábor 1984 жылдың 22 желтоқсанында жоғалған нүктелермен өлшенген Kálvária үңгірінің жоспар картасын жасады. 1984 жылғы MKBT есебінде 1984 жылы SZIKKTI №2 Үңгір зерттеушілер тобы Budai тау жотасында далалық барлау жүргізіп, соның барысында Kálvária үңгірін тапқаны айтылады. Содан кейін топ үңгірді ашу және ғылыми мақсатта зерттеуге рұқсат сұраған. Үңгір Kálvária тауындағы тасталған карьерде, теңіз деңгейінен 330 м биіктікте орналасқан. Карьер қалың қабатты триас дахштейн әктасында жатыр. Үңгір табылған кезде 3,5×2 м өлшемді, сәл еңіс кішкентай залдан, сондай-ақ диаметрі 0,5-1 м және ұзындығы 3 м жарықтан тұрған. Топырақты қиыршық тас жапқан. Топ қиыршық тасты алып тастаудан бастап ашу жұмысын жүргізген.

Қиыршық тасты алып тастағанда шар тәрізді қуыстар тізбегі ашылды. Шар тәрізді қуыстардың қабырғаларын арагонит кристалдары мен сталактиттер безендіреді. Кіреберіс залы мен шар тәрізді қуыстардан өткенде, оң жақта ұзындығы 3 м, ені 1,5 м және биіктігі 0,5 м жарық орналасқан. Топ мүшелері бұл бөлікті Alkotmány дәлізі деп атады. Бұл ат үңгір бөлігіне ашылу уақытына байланысты берілді. Дәліздің кіреберісінен кейін тағы бір шар тәрізді қуыстар қатары орналасқан, одан өткенде бір залдың кіреберісі көрінеді. Ары қарай жүргенде үңгірдің 10 м ұзындығының соңғы нүктесіне жетуге болады. Залдан кері қарай жүргенде кіреберісте оңға бұрылу керек, содан кейін жасырақ, бірақ түзілімдерге байырақ бөлік басталады. Бұл бөлік шамамен 3-5 м ұзындықта. Бұл бөлікте басқа жерлерде ары қарай жүру мүмкіндігі болғанша, түзілімдер себепті зерттеуді тоқтатқан.