Kő-hegyi Passage

Кё-хедьи өтпе жолы — Дунай–Ипой ұлттық паркындағы Помазда, Кё тауында орналасқан үңгірлердің бірі. Ол екі кірісі бар өтпе үңгір.

Сипаттамасы

Помаз қала сыртында, Кё тауының оңтүстік бетіндегі жартас қабырғасының түбінде, бұталар арасында үңгірдің екі кірісі де орналасқан. Төменгі кіріс табиғи сипатты, үшбұрышты пішінді, көтерілу білікті, ені 0,8 м, биіктігі 1 м. Жоғарғы кіріс табиғи сипатты, үшбұрышты пішінді, еңіс білікті, ені 1,5 м, биіктігі 1,5 м. Кё-хедьи өтпе жолы Кё-хедьи үңгірінен шығыста, шамамен 30–35 м жерде орналасқан.

Ұзындығы 3,7 м Кё-хедьи өтпе жолы миоцен дәуіріне жататын андезит агломератында аязда үгілу мен мұқалу салдарынан пайда болған. Өтпе жол пішінді үңгірдің табаны көтерілу және көлденең сипатта, ал оның тән қима түрлері — үшбұрышты қима мен дөңгелек қима. Табанын үлкен мөлшердегі қарашірінді, жапырақ пен тас қиқымы жауып жатыр. Үңгірде өрмекшілер, жәндіктер мен қоқыс кездеседі. Рұқсатсыз баруға болатын үңгір. Тек негізгі жолдан тармақталатын түтік тәрізді жолды егжей-тегжейлі қарау үшін ғана шам қажет.

Ғылыми әдебиетте бұл үңгір Кё-хедьи-өтпежол үңгірі (Eszterhás, 1997) және Кёхедьи-өтпежол-үңгірі (Ézsiás, 1993) деген атаулармен де кездеседі. Ғылыми әдебиетте бұл үңгір алғаш рет 1993 жылы Кё-хедьи өтпе жолы деп аталған.

Зерттеу тарихы

Борош Адам жазған, 1971 жылғы «Karszt és Barlang» басылымында жарияланған зерттеуде әктас пен доломит үңгірлерінен басқа өсімдіктер басқа қуыстарда да кездеседі делінген. Венгрияда мұндай мысал өте сирек. Помаздағы Кё тауының жартастары арасында андезиттен тұратын, үңгір тәрізді жартас қақпасы бар, онда әкті жерден қашатын, Венгрияның орта таулы аймағында сирек кездесетін, көбіне қылқан жапырақты орманды жерлерде тіршілік ететін Aulacomnium androgynum деген мүк өседі. Бұл мүк күн көзі түсетін оңтүстік жартастарда, таудың бетінде, осы үңгір тәрізді түзілімнен басқа жерде өмір сүре алмас еді. 1984 жылы жарық көрген «Венгрия үңгірлері» кітабында помаздық Кё тауының жартастары арасындағы жартас қақпасының андезит блогында әкті жерден қашатын, сирек кездесетін Aulacomnium androgynum мүгі өседі деп жазылған.

Трогломаута үңгір зерттеу тобының 1993 жылғы есебінде Кёхедьи-өтпежол-үңгірі Кё-хедьи үңгірінен шығыста, шамамен 30 м жерде, шамамен бір деңгейде орналасқан екені айтылады. Эжиаш Дьёрдь мен оның топтасы Будаи Корнель бұл үңгірді маңайда тұратын адамдардың нұсқауы бойынша тапқан. Кёхедьи-өтпежол-үңгірі деген атауды үңгірге Эжиаш Дьёрдь берген. Үңгір жазба еңбектерде аталмайды, тек ботаникалық тұрғыдан қызық орын ретінде жартас қақпасы деп сипатталған («Karszt és Barlang», 1971). Айтарлықтай назар аудармайтын өтпе үңгір ұзындығы 3 м, биіктігі 2 м. Ол вулкандық жыныста пайда болған. Қолжазбаға екі түрлі-түсті фотосурет қоса берілген. Бір фотосуретте Кё-хедьи өтпе жолының төменгі кірісі, ал екіншісінде оның жоғарғы кірісі көрсетілген. Үңгір сипаттамасына Кё-хедьи өтпе жолының орнын көрсететін карта бөлшегі қоса берілген.

Эстерхаш Иштван жазған, 1993 жылы дайындалған «Венгрияның карсттанбаған үңгірлерінің тізілімі» атты қолжазбада Кё-хедьи өтпе жолы Вишеград тауларында, 4900-нөмірлі кадастрлық аймақта, Помазда орналасқан деп жазылған. Андезит туфында пайда болған үңгірдің ұзындығы 3 м, биіктігі 2 м. Жинақта 1993 жылдың соңына дейін белгілі болған, Венгрияда карст жынысында емес пайда болған, құрылған 520 нысан (478 үңгір және 42 жасанды қуыс) тізілген. Венгрияда андезит туфында 8 үңгір, яғни жасанды түрде жасалып, үңгір деп аталған қуыс қалыптасқан. Вишеград тауларында карст жынысында емес 33 үңгір пайда болған.

1996 жылдың 6 шілдесінде Надь Эстер мен Тинн Йожеф үңгірді өлшеген, содан кейін өлшеу негізінде Эстерхаш Иштван Кё-хедьи өтпе жолының жоспар картасын жасаған, онда үңгір 1:50 масштабында бейнеленген. Өлшеу бойынша үңгір ұзындығы 3,7 м. MKBT Вулкандық спелеология коллективінің 1996 жылғы жылнамасында Вишеград тауларында, Помазда орналасқан Кё-хедьи-өтпежол-үңгірінің ұзындығы 3,7 м, биіктігі 2 м деп жазылған. Кё-хедьи өтпе жолы Кё-хедьи үңгірінен шығыста, шамамен 30–35 м жерде орналасқан, оның пайда болу тегі Кё-хедьи үңгіріне ұқсас. Кё-хедьи-өтпежол-үңгірінің ұзындығы 4,31 м. Негізгі тармақ — қабырғасында негізінен өрлеп ашылу іздері, сонымен қатар еру іздері бар кең өтпе дәліз. Негізгі тармақтан ұзындығы 1,31 м аралап шыққан, диаметрі 0,5 м ерітілген түтік тармақталады. Оның жермен жабылған табаны қатты еңкейеді. Қатты бұзылған үңгір айтарлықтай қызық емес. Жылнамаға Кё-хедьи өтпе жолының 1996 жылы жасалған картасы енгізілген.

MKBT Вулкандық спелеология коллективінің 1997 жылғы жылнамасында Кё-хедьи-өтпежол-үңгірінің (Вишеград тауы, Помаз, Кё тауы) ұзындығы 3,7 м, биіктігі 2 м деп көрсетілген. 2001 жылдың 12 қарашасында дайындалған «Венгрияның карсттанбаған үңгірлерінің әдебиеттер тізімі» атты қолжазбаның үңгір атаулары көрсеткішінде Кё-хедьи-өтпежол-үңгірі (Вишеград тауы, Помаз) кездеседі. Көрсеткіште бұл үңгірге қатысты 2 әдеби еңбек аталған. 364-тармақта үңгір аталмайды, оның орнына 365-тармақта аталады.

Үңгірдің 2006 жылы жазылған тіркеу парағына сәйкес, Кё-хедьи өтпе жолының (Пешт облысы, Помаз, Дунай–Ипой ұлттық паркі басқармасы, Орта Дунай алқабының КТВФ) кадастрлық нөмірі — 4900-30. Теңіз деңгейінен 339 м биіктікте орналасқан үңгір кірісінің координаттары: 258821 (x), 647783 (y). Үңгір ұзындығы 3,7 м, тереңдігі 0 м, биіктігі 2 м, тік созылымы 2 м және көлденең созылымы 3,7 м. Үңгір аязда үгілу мен мұқалу салдарынан пайда болған. Үңгірге қауіп төнбейді. 2014 жылы «Karsztfejlődés» басылымында жарияланған зерттеуде Помазда орналасқан Кё-хедьи-өтпежол-үңгірінің ұзындығы 3,7 м, биіктігі 2 м деп жазылған. Кё-хедьи өтпе жолы Вишеград тауының 101 үңгірінің бірі болып табылады.