Kőlyuk

Кёльюк — Черхат тау жотасының шығыс бөлігінде орналасқан құмтас үңгірі. Бұл туристік мақсатта жабдықталған көрікті орын. Қызықты жол арқылы жетуге болатын үңгірді еркін аралауға болады.

Сипаттама

Кишхартян ауылының шетінде орналасқан Кёльюк-тетё тауының беткейінде, биіктігі 15–20 метр, оңтүстікке қарайтын құмтас жартас қабырғасының жоғарғы үштен бір бөлігінде жабылмаған үңгірдің үш кіреберісі бар (бір ортаңғы орналасқан кіреберіс және екі жақтағы екі терезе). Ол елді мекеннің тұрғын аймағынан оңтүстікке қарай шамамен 500 метр жерде орналасқан. Көлікпен де жетуге болатын үңгірге жеңіл серуенмен, құмтасқа қашалған және қоршаумен қамтамасыз етілген, жоғары апаратын баспалдақтар қатары арқылы жетуге болады. Оған елді мекеннен оңтүстікке қарай апаратын көлік жолы арқылы жеткен жөн. Кіреберістің астында үстелдері мен орындықтары бар туристік демалыс орны бар. 1-ші кіреберіс ені 7,3 метр, биіктігі 2,5 метр, өзгертілген сипатты, сопақша пішінді және көлденең осьті. 2-ші кіреберіс ені 1,8 метр, биіктігі 1,12 метр, өзгертілген сипатты, сопақша пішінді және көлденең осьті. 3-ші кіреберіс ені 1,14 метр, биіктігі 1,65 метр, өзгертілген сипатты, сопақша пішінді және көлденең осьті.

Үңгір төменгі миоцен (эгри-эггенбург) құмтасында (Петервашарай құмтас формациясы) тектоникалық жарық, қабат шекарасы және қабаттасу бойымен үсуден бөлшектену, құлау, үгілу, бөлшектену (мүмкін дефляция) және жасанды араласу әсерінен пайда болған. Оның қазіргі жағдайы табиғи түзілімге қарағанда жасанды қуысқа көбірек ұқсайды. Бір деңгейлі және көлденең сипатты үңгірдің тән қима түрі — шаршы қима түрі. Ол негізінен шаршы пішінді, бір-бірімен байланысқан үш-төрт үлкенді-кішілі бөлме тәрізді кеңістіктен тұрады. Оларды анық адам жасаған. Түпнұсқа табиғи қуыстарды кіреберіс пен терезелерде байқауға болады. Олардың дөңгелектенген, сопақша пішіндері олардың пайда болуына меңзейді.

Жергілікті тұрғындар көршілес Каранчшагта тұратын өте бай, бірақ өте қорқақ барон екінші баронмен дуэльге шығуға батылы жетпегендіктен, сүйіктісімен бірге ұзақ уақыт үңгірде тығылып жатты дейді. Оларға түнде жалшылары тамақ әкеп тұрған. Жақсы қорғалған, құпия жасырын орнынан бірнеше жылдан кейін тек қарсыласының өлім хабарын естігенде ғана сыртқа шыққан. Бұл әңгіменің шындығы белгісіз, бірақ анығы — алқаптың құдығының үстінде орналасқан тік жартас қабырғасында көрінетін, бастапқыда тар жартас көлеңкесі сипатты қуысты ежелгі дәуірдің адамы дәл осы тамаша қорғалатын және жақсы жасырылған жерде мақсатсыз емес, кең тұрғын үңгірге дейін кеңейткен. Оны тас дәуірінің адамы да пайдаланған болуы мүмкін, бірақ ортағасырда ол сөзсіз тұрғылықты болған. Ыңғайлы етіп кеңейтілген, оның астында алқапта жақсы құдық су беретін қуыс, мүмкін, ортағасырлық монахтың тұрағы қызметін де атқарған болар. Тік жартас беткейінде қамал тәрізді жатқан тұрғын үңгір татар және түрік шапқыншылығы кезінде ауыл халқына сөзсіз пана болған.

1982 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Kőlyuk деп аталды. Ол әдебиетте Kishartyáni Kőlyuk (Eszterhás 1988), Kő-völgyi-kőlyuk (Szathmári 1982), Kő-völgyi Kőlyuk (Eszterhás 1989), Kő-völgyi Remete-barlang (Eszterhás 1988), Kővölgyi Remete-barlang (Eszterhás 1989), Kő-völgyi-remetebarlang (Eszterhás 1989) және Remete-barlang (Szathmári 1982) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Мочари Антал 1826 жылы шыққан кітабының Кишхартянды сипаттайтын бөлігінде күн шығысқа қарай тас жартасты таулардың беткейінде қазірде де қуыстар мен ежелгі пана орындары бар, оларға ежелгі адамдар жаудың қанды қолынан құтылып жасырынған деп айтылады. Осы үңгірлер туралы Бел Матяш өз заманында олардың ішінде есігі мен терезесі бар бір үңгір болғанын жазған.

1982 жылы жарық көрген жол жетекшісінде Черхаттың шығыс шетінде, Кишхартянның оңтүстік шетінде, көлік жолынан шығысқа қарай ашылатын Кё алқабында өте қызықты және адам қолымен кеңейтілген, карст емес үңгірді іздеп табуға болады деп жазылған. Алқаптың басында жергілікті өндірістік кооперативтің көтергіш құдығы мен екі ғимаратының жанынан өту керек. Содан кейін алқаптың солтүстік, жалаңаш, жартасты бетінде, алқап табанынан шамамен 30 метр биіктіктен оңтүстікке қарайтын қуыстың кең негізгі тесігі мен екі кішірек терезесі бірден көрінеді. Жергілікті тұрғындар оны Kőlyuk, Kő-völgyi-kőlyuk немесе кё алқабы Монах үңгірі деп атайды. Үңгірдің табиғи қуысы олигоцен құмтасы, сондай-ақ көлденең орналасқан құмды саз-мергель қабаттарының арасында борпылдақтау қабаттардың үгілуі нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін. Тау беткейінде қабат жазықтықтарының арасында бірнеше тар жартас көлеңкесі де байқалады. Ең үлкен табиғи қуысты адам бірнеше адамға да ыңғайлы, кең тұрғын үңгірге дейін кеңейткен, оған қатты жартас қабаттарын пайдаланып баспалдақ та жасалған.

Үңгір жасанды кеңейтуге қарамастан жартас көлеңкесі сипатын сақтап қалды. Алқаптың осіне параллель, ұзындығы 18 метр жатқан қуыс екі қатты жартас қабатының арасында үгіліп пайда болған. Биіктігі шамамен 2,5–3 метр, бастапқыда тау беткейіне 2–3 метрге дейін тереңдеген болуы мүмкін. Жасанды кеңейту арқылы жасалған ортаңғы залы қазір 5,5 метрге дейін тереңдейді, әрі одан ішке қарай тағы бір, диаметрі жақсы метрлік пеш тәрізді дөңгелек бөлмеше ашылады. Алқапқа қарайтын ені 6 метр, ортасында биіктігі 3 метрлік доғалы кіреберісі бар, одан батысқа қарай 3 метр жерде диаметрі шамамен 1 метрлік, дерлік дөңгелек пішінді, ал кіреберістен шығысқа қарай 4,5 метр жерде тағы бір, кеңірек терезе орналасқан.

Оны тас дәуірінің адамы да пайдаланған болуы мүмкін, бірақ ортағасырда ол сөзсіз тұрғылықты болған. Мұны автордың кіреберістің астындағы тау беткейінен тапқан сол дәуірдің қыш сынықтары растайды. Оған ұқсас, адам кеңейткен қуыстар қатары — Сенткути монах-үңгірлер. Сенткути монах-үңгірлерге ұқсас, Кё алқабының Монах үңгірі де бастапқыда сөзсіз кішкене табиғи қуыс болған, оны монахтар пайдаланып, кеңейтіп, өзгерткен. Черхат тау жотасының үңгірлерінің атауларын да байқаған жөн, мысалы Kő-völgyi-kőlyuk және Remete-barlangok. Бёржёнь мен Черхатта үңгір аз болғанымен, екі тау жотасында да халық тұраққа жарамды қуыстарды үш жерде Монах үңгірі деп атайды. Кейбіреуінде, қазір де Монах үңгірі деп аталатын қуыста, шынымен де монах тұрған болуы мүмкін.