Betyár Cave

Бетяр үңгірі Венгрияның ерекше қорғалатын үңгірлерінің қатарында. Ол Бюкк ұлттық паркі басқармасының қызмет ету аймағындағы Черхат тау жотасында орналасқан. Бұл — Венгрияның ең ұзын құмтас үңгірі. Одан палеонтологиялық олжа табылған.

Сипаттама

Оның кіреберісі Матраверебей ауылының шетінде, Сенткуттан солтүстікке қарай 1 км жерде, Месеш-тетё тауының батыс, Сараз алқабына қарайтын бетінде, орманда орналасқан. Батысқа қарайтын кіреберіс табиғи сипатты, күмбезді, еңіс осьті, ені 2,45 метр, биіктігі 1,5 метр. Оны негізінен өсімдіктер мол болатын маусымда табу қиын. Оны табуға өтуге қиын, тік жерде жетуге болатын үңгір кіреберісінің алдындағы, материалы үңгірден шығарылған топырақ үйіндісі көмектесуі мүмкін. Месеш-тетё тауының оңтүстік-шығыс беткейінде белгілірек Сенткути монах-үңгірлер орналасқан.

Көлденең созылымы 30,2 метр болатын үңгір орта миоцен (баден) әктасында, Лайта әктас формациясында орналасқан, шамамен солтүстік бағытты, еңісі 40–45° жарылым бойымен пайда болған. Ішке қарай еңкейетін кіреберіс бөлігі арқылы біраз құрғақ жапырақ енеді, ағарған, бірақ шаңды қабырғаларды карбид шамының күйе дақтары бояп тұрады. Еркін аралауға болатын үңгірді үңгіртанушының негізгі жабдығымен аралауға болады.

1988 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Betyár-barlang деп аталды. Ол әдебиетте Béla-barlang (Eszterhás 1992) атауымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Альба Регия үңгіртану тобының 1988 жылғы жылнамасында топ мүшелерінің Бетяр үңгірін әлі іздемегені жазылған. Ал шыққан басылымдарда (1982 жылғы туристік карта, Фанчик Яноштың 1988 жылғы жарияланымы) үңгір туралы аз ғана ақпарат бар. Туристік картада тек оның шамамен Супаток әкімшілік аумағында, Месеш-тетё тауының (422 метр) батыс бетінде орналасатыны белгіленген, әрі атауы көрсетілген. Фанчик Яноштың танымал мақаласында (1988) мүмкін дәл осы үңгірге мына сөйлем меңзейді: жоғарғы жазықтықтан жол суайрық әктас жарылымы арқылы шіркеуге қайта апарады, ал кішкене әктас үңгірі жерді одан да ерекше етеді. Жоғарыдағы ақпараттан бұл карст емес, әлде карст үңгірі ме екенін дәл анықтау мүмкін емес, себебі Фанчик Яношаның жазбасындағы әктас үңгірі туристік картада белгіленген үңгірмен бірдей болмауы мүмкін. Себебі Месеш-тетё тауы шликке отырғызылған пироксен-андезиттен, оның үстінде лайта әктасынан, содан кейін құмды саз-мергельден және сармат тұщы су әктасы қабаттарынан тұрады. Үңгір қай жыныста, қандай әсерлерден пайда болғанын тек далалық тексеру арқылы анықтауға болады. (Béla-barlang атауы да дәл осы үңгірге қатысты болуы мүмкін.)

Топтың 1989 жылғы жылнамасында Бетяр үңгірінің географиялық орнын көрсететін жер-жоспар сызбасы бар. Жылнамада Черхат тау жотасының үңгірлері туралы жинақ бар. Жинақта Бетяр үңгірі (Béla-barlang) әктасты үңгірлердің қатарына жатқызылған. Тізім бойынша үңгір Месеш-тетё тауында, 5223-үңгір кадастрлық аймағында, Сенткутта орналасқан.

Эстерхаш Иштванның 1992 жылы жазған қолжазбасында MKBT (Мажар карст және үңгіртану қоғамы) Вулкан спелеологиясы ұжымының 1992 жылы бірнеше жыл бойы ізделген Бетяр үңгірін (немесе Béla-barlang-ты) тапқаны жазылған. Үңгір Черхат тау жотасында, Сенткут маңында, Месеш-тетё тауының батыс, Сараз алқабына қарайтын бетінде орналасқан. Ол Сенткут қасиетті орнынан шамамен 500–600 метр жерде орналасқан. Құмды лайта әктасында қалыптасқан үңгір табылған кезде тұнбамен қатты бітелген еді. Ұжымға қосылған Шальготарьян үңгіртанушылары оны тазалады. Одан шамамен 3–4 текше метр себіліп, ағып кірген борпылдақ қоқыс алынды. Сол себепті үңгірді шамамен 40 метрге дейін аралауға болады.

Қазіргі белгілі бөлігі жеңіл еңіспен түседі және әлі де шолуға жарамды лабиринт құрайды. Кіреберіс залынан оң жаққа қарай алдыға өтіп, дәлізге жетуге болады, содан кейін 20 метрден кейін оң жақта кеңейетін, жалпақ зал кездеседі. Ішкі залдың соңын екі бағытта да жалғасатын дәліз жауып тұр, ол сондай толтырылған, тек қиынмен ғана өтуге болады. Қоқысты алып тастауды жалғастыру арқылы соңғы нүктедегі дәліздерден жаңа бөліктерді ашуға болады. Оны ашуды жалғастырған жөн. 1992 жылғы «Karszt és Barlang» басылымында MKBT Вулкан спелеологиясы ұжымының Черхат тау жотасында Бетяр үңгірін анықтап, 40 метрге дейін ашқаны жарияланды.

Хир Яношның 1994 жылы дайындаған қолжазбасында сенткуттық Бетяр үңгірі Матраверебей шекарасында, Месеш-тетё тауының батыс бетінде ашылатыны жазылған. Ол Мемлекеттік жер өлшеу және картография басқармасы дайындаған 207 433 кодты 10 000-дік карта парағының аумағында орналасқан, әрі онда белгіленген. (Месеш-тетё тауының оңтүстік-шығыс беткейінде белгілірек Сенткути монах-үңгірлер орналасқан.) Бетяр үңгірін аз адам білген. 1957 жылы шыққан «Cserhát útikalauz» және Ланг Шандор жазған, 1967 жылы шыққан «Черхаттың табиғи географиясы» атты еңбектерде ол аталмайды, бірақ Матра туристік картасында үңгірдің географиялық орны көрінеді. 1994 жылдың наурызында Хир Янош үңгірді тауып, содан кейін оның картасын жасады, әрі үңгірде палеонтологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Орта миоцен лайта әктасында пайда болған жарылым үңгірі теңіз деңгейінен 350 метр биіктікте орналасқан және ұзындығы шамамен 40 метр. Оның пайда болуында нақты карсттық процестер рөл атқармаған болуы мүмкін.

Үңгірдің кіреберісінің артында алып қазба шұңқыры бар, ол, сірә, заңсыз зерттеушілердің әрекетінің нәтижесі. Хир Янош палеонтологиялық зерттеулер үшін осы шұңқырдың қабырғасынан 1-ші және 2-ші үлгілерді алды. 3-ші үлгі дәліздің ортасында жиналған жарғанат экскременттерінен (гуанодан) алынған. 4-ші үлгі төменгі деңгейдің сарғыш-қоңыр толтырылымынан жиналған. Үлгілердің жалпы салмағы 600 кг болды. Материалды шаймалау мен сұрыптауды уақытша жалдамалы жұмысшылар жүргізді. Осы уақытқа дейін тек 3-ші үлгінің палеонтологиялық өңдеуі аяқталды. Үлгінің фауна тізімі мынадай. (Жақшада дарақ саны көрсетілген.) Ұлулар: Zebrina detrita (6), Granaria frumentum (10), Helicidae (16), Limacidae (23). Барлығы 55 дана.