Hermit caves of Szentkút

Сенткути монах-үңгірлер — Бюкк ұлттық паркі басқармасының қызмет ету аймағындағы Черхат тау жотасында, Матраверебейге қарасты Сенткут маңында орналасқан жасанды қуыстар.

Сипаттама

Матраверебейдің батыс шекарасында, Месеш-тетё тауының (421 метр) етегінде, керемет жасайды деп есептелетін бұлағының арқасында әйгілі қажылық орнына айналған бөлек елді мекен бөлігі — Сенткут орналасқан. Месеш-тетё тауының оңтүстік бетінде бүгінде Сенткути монах-үңгірлер деп аталатын, бірақ бұрын кішкене монастырьды, аталмыш ценобиумды құраған жасанды жасалған қуыстар тобы жатыр. Сенткути Ұлы Қасиетті Ана шіркеуінің артындағы көпірден өту керек, содан кейін Месеш-тетё тауының оңтүстік-шығыс бетіндегі жақсы басылған соқпақпен сенткути алқапқа қарайтын қуыстарға жетуге болады.

Геоморфологиялық зерттеулерге сүйенсек, тау беткейінің осы бөлігінде табиғи үңгір де болғаны өте ықтимал. Мергельді, саз балшықты құмтастан тұратын жартас жарылымында әр түрлі тығыздықтағы қабаттардың арасында желдің дефляциялық ойықтары үлкенді-кішілі болып түзілген. Мұндай ұзынша жел үгіткен ойықтардың пайда болуы үшін дәл қазіргі монах-үңгірлердің орны ең қолайлы мүмкіндік болған. Болжам бойынша бар болған үлкенірек жартас көлеңкелерін кеңейтіп, ғибадатхана мақсаттарына сай қайта жасаған. Қуыстарды жасаудың басталуы да өткеннің тұманында жоғалып кеткен.

Сенткути монах-үңгірлер кешені қазіргі уақытта жеті қуыстан тұрады. Батыстан шығысқа қарай: Шеберхана, Ат қора, ортақ дәлізден ашылатын Асхана мен Орталық шіркеу, Тәубе ету бөлмесі (бұрын, мүмкін, Иконостас), Крест шіркеуі және дәретхана бар Тұрғын үңгір. Алғашқы екі қуыс қарапайым, терезесіз камера, ал қалғандары жоғары техникалық шеберлікпен және нәзік эстетикалық талғаммен қашалған бөлмелер. Өкінішке қарай, мәдениетсіз келушілердің қашап жазған есімдері дерлік барлық қабырға бетін алтар кресінен дәретхана орындығына дейін жауып тастаған. 1996 жылы шіркеу тарихы тұрғысынан маңызды бұл орын ішінара жөнделді.

Венгрияда орналасқан ортағасырлық үш үңгір монастыры (Сенткути монах-үңгірлер, Надьмарош монах-үңгірлері, Тихань қаласындағы Монах жасаған үйлер) орналасуы, пішіні және тарихы бойынша да бір-біріне ұқсас. Үшеуі де тік, оңай қашалатын жыныстан тұратын тау беткейінде орналасқан. Қуыстар бір қатарда орналасқан (бұдан аздап ерекшелену Надьмарош монах-үңгірлерінде бар). Қуыстардың саны салыстырмалы түрде аз, 7 мен 10 арасында өзгереді, бірақ олардың гүлдену кезеңінде де бұл сандардың екі есесінен көп болмаған. Сондықтан бұл — жақын маңдағы үлкенірек монастырьдың қарамағында болған, латынша ценобиум, шығыс шіркеулерінің тілінде лавра деп аталатын аз мүшелі монастырьлар туралы сөз болып отыр. Бір немесе екі шіркеуден басқа, жасалған немесе қайта жасалған қуыстар жүйесіне қауымдық бөлмелер (рефекторийлер), иконостастар, тұрғын камералар мен қоймалар да жататын.

Олардың тарихы христиандықтың бұл өңірде нығаюынан кейін көп ұзамай басталды. Алдымен шығыс шіркеуінің базилиандық монахтары қуыстарды шіркеу мақсаттарына жасап, жабдықтады. Содан кейін 1056 жылғы шіркеу бөлінуінен кейін бенедиктиндіктер бұл монастырьларды қабылдап алды, бірақ татар шапқыншылығына дейін шығыс пен батыс ілімдерін уағыздаған монахтар мұнда бірге қызмет етті. Татар шапқыншылығынан кейін тиханьдық және надьмарошты үңгір монастырьлары бенедиктиндіктердің, ал сенткуттіктер цистерциандықтардың қарамағында болды, бірақ олар біртіндеп үңгір монастырьларынан шығып кетті, себебі рим шіркеуінің басшылығы монахтықты бара-бара жақсы көзбен қарамай қалды. Үңгір монастырьларының ұйымдасқан шіркеу өмірі шамамен 14–15 ғасырларға дейін жалғасты. Одан кейін де бұрын жарқын күндер кешкен үңгір монастырьларының қалдықтарының арасында монахтық өмірді өз еркімен таңдаған бірнеше монах болды. Осы тұрғыда белгілі бір ерекшелікті Сенткут көрсетті, онда 1190 жылы бенедиктиндіктерден цистерциандықтар өңірдің рухани қамқорлығын, монах-үңгірлерін бақылауды қабылдап алды, олар үңгірде тұратын монахтармен өзара ынтымақтастық құра білді, оны кейін мұнда 200 жылдан бері тұратын францисканшылар да жалғастырды. Осының арқасында үш үңгір монастырының ішінде Сенткут ең сақталған күйінде қалды.

1989 жылы қуыстар әдебиетте алғаш рет Szentkúti-remetebarlangok деп аталды. Олар әдебиетте Béla-barlang (Bertalan 1976), Remete-barlang (Szathmári 1982), Remete-barlangok (Szathmári 1982), Remetelakások (Eszterhás 1988), Szentkuti-remetebarlangok (Kordos 1984), Szentkuti-remetelakások (Eszterhás 1988), Szentkúti remetebarlangok (Bertalan 1976) және Szentkúti Remetelakások (Eszterhás 1989) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

«Turista» журналының 1970 жылғы санында, Сомбати Виктордың жарияланымында Сомбати Виктор мен оның серіктерінің саяхаты кезінде Сенткутта орналасқан, монахтар пайдаланған тас ойықтарды аралағаны айтылады. Туристер тас ойықтардың алдында күн көзінде отырды. Оларда кепкен әктас туфына, саз балшыққа өзіне камера, намаз орындығы, алтар, есік, терезе қашаған сол өте еңбекқор ақ монахтың есімі не болғаны туралы сұрақ туындады. Саяхатшылар камераның кең, бұталы, ағаштармен өскен террасасында, Агашвармен қарама-қарсы отырды. Сипаттамада матраверебейлік монах жасаған үйлер бейнеленген қара-ақ фотосурет бар. Фотосуретті Сомбати Виктор түсірген. Берталан Карой жазған, 1976 жылы аяқталған қолжазбада Сенткути монах-үңгірлер (Béla-barlang) Матраверебейде, Черхат тау жотасындағы Месеш-тетё тауында орналасқаны жазылған. Олар Сенткуттан солтүстікке қарай, Месеш-тетё тауының оңтүстік бетінде, сенткути қасиетті орнынан солтүстік-шығысқа қарай 400 метр жерде, теңіз деңгейінен 312 метр биіктікте орналасқан. Жасанды түрде қазылған үш тас ойық, әрқайсысы 4 метрден. Олар 20 ғасырдың басына дейін тұрғылықты болды. Қолжазбаның қуыстарды сипаттайтын бөлігі 2 жарияланым негізінде жазылған.