Szőlő-hegyi Cave

Сёлё-хедьи жартас көлеңкесі — Черхат тау жотасының шығыс бөлігінде орналасқан құмтас үңгірлерінің бірі.

Сипаттама

Ол Кишхартян ауылында, Сёлё-хедь тауының бақтарға қарайтын тік жартас қабырғасында, теңіз деңгейінен шамамен 250 метр биіктікте орналасқан. Ол жоғарғы олигоцен (каттий) глауконитті, саз-мергель қабаттарымен бөлінген құмтаста пайда болған. Ұзындығы 12 метр жартас көлеңкесі оңтүстік-батысқа қарайтын, биіктігі 7–10 метрлік қабырғада, беткей қоқысының үстінен салыстырмалы 2–4 метр биіктікте орналасқан. Оның ең терең ойысы оңтүстік-шығыс ұшында. Солтүстік-батысқа қарай ойысы біртіндеп кішірейеді. Биіктігі де сол сияқты 3 метрден 1,5 метрге дейін кемиді. Жартас көлеңкесін берік саз-мергель қабаттары баспалдақ тәрізді бөлшектейді.

Қуыс дефляциялық түзілудің классикалық үлгісі. Оны тек жел соғысы (және мүмкін үгілу) жасаған. Онда адам еңбегінің ешқандай ізі жоқ. Құрғақ, күн сәулесі түсетін құмтас жартаста тіршілік белгісін көруге болмайды. Оны көру үшін көмекші құрал қажет емес, бірақ тік құмтас қабырғада абайлап жүру керек. Тәжірибесіздерге немесе үлкен топпен келушілерге жіппен қорғанысты пайдалану ұсынылады. Оның пайда болуының таза пішіні үңгірдің маңыздылығын құрайды.

1988 жылы үңгір әдебиетте алғаш рет Szőlő-hegyi-eresz деп аталды.

Зерттеу тарихы

1988 жылдың 21 тамызында Эстерхаш Иштван үңгірді өлшеп шықты, содан кейін өлшеу негізінде үңгірдің 1:100 масштабты жоспар картасын, 3 көлденең қима картасын және жер-жоспар сызбасын салды. Өлшеу бойынша үңгір теңіз деңгейінен 250 метр биіктікте ашылады және ұзындығы 12 метр. Альба Регия үңгіртану тобының 1988 жылғы жылнамасындағы, Эстерхаш Иштван жазған «Черхаттың карст емес үңгірлері туралы деректер» атты зерттеуде Сёлё-хедьи жартас көлеңкесі бұрын жарияланбаған қуыс екені айтылады.

Эстерхаш Иштван және т.б. оны далалық тексеру кезінде тапты. Шошхартяннан келе жатып, олар кишхартяндық Фё көшесінің үй қатарының артындағы тік құмтас қабырғада қуыс бардай көрді. Бақтардың артынан айналып өтіп, олар құмтас қабырғаға жете алды, онда үңгір өлшеміндегі көлеңкені тапты. Оның атауы географиялық орнына байланысты Szőlő-hegyi-eresz болды, оны Эстерхаш Иштван және т.б. берген. Ол 5223-үңгір кадастрлық аймағында орналасқан. Қолжазбаға 1988 жылғы карта енгізілген. Жылнамада Кишхартян үстіндегі жартас көлеңкесі көрінетін қара-ақ фотосурет бар. Фотосуретті Гёнцёл Имре түсірген.

Эстерхаш Иштванның 1989 жылы дайындаған «Magyarország nemkarsztos barlangjainak listája» қолжазбасында Черхат тау жотасында, 5223-үңгір кадастрлық аймағында, Кишхартянда орналасқан Сёлё-хедьи жартас көлеңкесі құмтаста қалыптасқаны жазылған. Үңгірдің негізгі ауданы 3×12 метр, биіктігі 2 метр. Ол — Черхат тау жотасының карст емес жыныста пайда болған 9 үңгірінің бірі. Тізімде Венгрияда карст емес жыныста қалыптасқан, жасалған, 1989 жылдың соңына дейін белгілі болған 220 нысан (203 үңгір және 17 жасанды қуыс) көрсетілген. Венгрияда құмтаста 21 үңгір пайда болған.

1989 жылы жазылған «Черхаттың карст емес үңгірлері туралы деректерге қосымша» атты зерттеуде Черхаттың карст емес үңгірлерінің географиялық орналасуын көрсететін жер-жоспар сызбасы бар. Сызбада Сёлё-хедьи жартас көлеңкесінің географиялық орны көрсетілген. Зерттеуде Черхаттың құмтаста пайда болған төрт үңгірінің бірі — ұзындығы 12 метр, биіктігі 3 метр Сёлё-хедьи жартас көлеңкесі (Кишхартян) екені айтылады.

Эстерхаш Иштван жазған, 1993 жылы дайындалған «Magyarország nemkarsztos barlangjainak lajstroma» қолжазбасында Сёлё-хедьи жартас көлеңкесі Черхат тау жотасында, 5223-үңгір кадастрлық аймағында, Кишхартянда орналасқаны айтылған. Үңгір — Черхат тау жотасының карст емес жыныста қалыптасқан 10 үңгірінің бірі. Құмтаста пайда болған үңгірдің негізгі ауданы 3×12 м², биіктігі 2 метр. Тізім бойынша ол Кишхартянның екі үңгірінің бірі. Жинақта Венгрияда карст емес жыныста қалыптасқан, жасалған, 1993 жылдың соңына дейін белгілі болған 520 нысан (478 үңгір және 42 жасанды қуыс) тізімделген. Венгрияда құмтаста 28 үңгір, немесе жасанды жолмен жасалып, үңгір деп аталатын қуыс қалыптасқан.

1994 жылы шыққан «Lychnis. Жанартаулық жыныстарда пайда болған үңгірлерді зерттеу бойынша үзінділер» атты басылым бойынша Венгриядағы карсттанбайтын, шөгінді жыныста пайда болған үңгірлердің арасында 1994 жылғы жазғы жағдай бойынша ұзындығы жағынан 10-шы орында Сёлё-хедьи жартас көлеңкесі (Кишхартян) тұр. Үңгір құмтаста пайда болған, ұзындығы 12 метр, биіктігі 2 метр. Венгрияда 489, ал Черхат тау жотасында 10 үңгір карст емес жыныста орналасқан. Венгрияда 28 үңгір құмтаста пайда болған. 2001 жылдың 12 қарашасында дайындалған «Magyarország nemkarsztos barlangjainak irodalomjegyzéke» қолжазбасының үңгір атаулары көрсеткішінде Сёлё-хедьи жартас көлеңкесі көрсетілген. Атаулар көрсеткішінде үңгірге қатысты 5 әдеби еңбек тізімделген.