Lábasbükki Cave

Лабашбюкки жарықшақ-үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Гантта жатқан үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Гантқа қарасты жерде, орманда, қатаң қорғалатын аумақта орналасқан. Вертешкозмадан Фани аңғарына апаратын асфальт жолмен жүргенде, шлагбаумнан шамамен 1600 м жерде, тасталған тас карьерінің алдында шамамен 100 м жерде, аңғардың оңтүстік-батыс жағында, теңіз деңгейінен 286 м, ал жолдан шамамен 30 м салыстырмалы биіктікте Лабашбюкки жарықшақ-үңгірінің кіреберісі орналасқан. Оның кіреберісі шағын жартас шығыңқысының түбінде ашылады, алдында үлкен тас кесегі жатыр. Турист карталарында үңгірдің орны үңгір белгісімен және атауымен көрсетілген. Үңгір кіреберісінің ені 0,8 м, биіктігі 2,5 м, табиғи сипатта, жарықшақ пішінде әрі көлденең өсті бағытта.

Үңгір триас доломитінде, үсу нәтижесінде жыныстың бөлшектенуінен пайда болған. Оның тар, биік кіреберісінен өткен соң тізерлеп еңкею керек, бірақ үңгірдің ішкі бөлігінде қайтадан тік тұруға болады. Осы жерде, ішкі бөлікте қабырғаларды сәл бұршақтас жапқан. Толтырылымы түскен жапырақ пен шіріндіден тұрады. Қабырғаларының жасыл түстенуі күшті балдырлануды білдіреді, ал кіреберісінің жанында мүк те көрінеді. Қиын өтетін (тік) жерден жетуге болатын, көше киімімен еркін аралауға болатын үңгірді қарау үшін рұқсат қажет емес. Үңгір кіреберісінің қарсысында, шамамен 10 м жерде, тағы бір жартас шығыңқысының астында, толтырылымды алып тастағаннан кейін, сөзсіз үңгір өлшеміне жететін, бірнеше кіреберісі бар борсық іні бар.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1979 жылы Лабашбюкки жарықшақ-үңгірі деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Lábasbükki-barlang (Kordos 1979), Lábas-bükki-hasadékbarlang (Kordos 1984), Lábasbükki hasadékbarlang (Béni, Viszló 1996) және Lábas–bükki–hasadékbarlang (Kocsis 1975) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

Кочиш Антал жазған, 1975 жылы шыққан басылымда Lábas–bükki–hasadékbarlang Вертешкозма алдында тармақталып, Фани аңғарына апаратын (шаруашылық) асфальт жолмен 1700 м жерде, аңғар беткейінің тік, алаңқайлы оңтүстік-батыс бөлігінде, биіктігі 3 м жартас қабырғасында орналасқаны жазылған. Ол тасталған тас карьерінен шамамен 100 м жерде орналасқан. Үңгір кіреберісінің алдында кіреберістің үстіндегі қабырғадан бөлінген үлкен жартас кесегі жатыр. Үңгірдің ұзындығы 3 м, алдыңғы бөлігіндегі ені 0,5–0,8 м, ал сыртқы биіктігі 2,4 м. Оның жынысы — доломит. Үңгірдің бағыты негізгі жарықтың бағытымен сәйкес келеді. Кіреберісінің жанында мүктер, ішкерірек қыналар мен балдыр колониялары байқалады. Ішкі қуыста әртүрлі буынаяқтылар кездеседі. Басылымдағы карта қосымшасында Лабашбюкки жарықшақ-үңгірінің географиялық орналасуы көрсетілген. Картада үңгір 21 нөмірімен белгіленген.

Alba Regia үңгір зерттеу тобының 1979 жылы дайындаған қолжазбасына сәйкес, Лабашбюкки жарықшақ-үңгірінің (L1) Кочиш Антал жазған басылымдағы атауы Lába-bükki-hasadékbarlang, ал нөмірі 21. Үңгір Гант шетінде (Фейер уезі, Мор ауданы) орналасқан. Вертешкозма қосалқы жолынан Фани аңғарына апаратын шаруашылық жолмен 1700 м жүру керек, содан кейін осы жерде, тасталған тас карьерінің алдында шамамен 100 м жерде, теңіз деңгейінен 290 м биіктікте қуыс орналасқан. Кіреберісі аңғардың оңтүстік-батыс жағында, шағын жартас қабырғасының түбінде, жолдан шамамен 20 м биікте орналасқан. Кіреберістің тура алдында жартас кесегі жатыр. Жабдықсыз аралауға болатын қуысты Сольга Ференц көрсете алады. Кіреберісінің биіктігі 2,5 м, ені 1 м, ал үсті үшкір.

Табаны көлденең, құрғақ, жарықшақ сипатты шағын жартас ойығын құрайтын жыныс — брекчиялы құрылымды триас доломиті. Толтырылымы аздаған тас сынықтары мен үгіндіден тұрады. Қуыс тас жарығы бойымен, жыныстың бөлшектенуінен пайда болған. Оның кіреберісінен өткен соң тек еңкейіп алға жылжуға болады, содан кейін үңгірдің соңында қайта тік тұруға болады. Артқы бөлігіндегі жол табанының үстіндегі қабырға бөліктерінде бірнеше дамыған, ескі бұршақтас көрінеді. Топ мүшелері оның қалыңдығы 10–15 см толтырылымының бетінде түскен жапырақ, көмір, от жағу іздерін және бірнеше ұсақ сүйек байқады. Сүйектерден үлгі алынып, ол 1979 жылғы 19 ақпанда Кордош Ласлоға жіберілді. Қабырғаларында қыналар, көптеген балдыр және қалың мүк кілемі өседі. Жергілікті маңызы бар үңгір бивак жасауға да жарамды болуы мүмкін. Қуыстың ұзындығы 3 м, ені 1,9 м және биіктігі 2,5 м. Ол кіреберісінде ең биік. Топ үңгірге бару, фотоға түсіру және түсіру жұмыстарын 1979 жылғы 18 ақпанда жүргізді.

Қолжазбаға үңгірдің жоспар картасы және 3 көлденең қима картасы енгізілген. Карталар үңгірді 1:100 масштабында бейнелейді. Жоспар картасын пайдалану үшін карта парағында солтүстік бағыты белгіленген. Жоспар картасында үңгірдегі 3 көлденең қиманың орналасуы көрсетілген. Карталарды жасау үшін үңгірді Сольга Ференц, Гёнцёл Имренэ, Кёкень Карой және Зентаи Ференц 1979 жылғы 18 ақпанда түсірді. Карталарды осы түсірілімді пайдаланып 1979 жылғы 23 ақпанда Сольга Ференц сызды. Қолжазбада Фани аңғарының картасы (шамамен 1:10 000 масштабта) көрсетілген. Картада солтүстік бағыты белгіленген. Картада Лабашбюкки жарықшақ-үңгірінің (картада: L1) географиялық орналасуы байқалады. Қолжазбада үңгірді көрсететін 3 фотосурет бар. Бірінші фотосуретте үңгірді жасырып тұрған жартас тобы, ал екінші фотосуретте үңгірдің кіреберісі көрінеді (екі фотосурет те сыртынан түсірілген). Үшінші фотосуретте үңгір кіреберісі байқалады (фотосурет үңгірдің ішінен түсірілген). Фотосуреттерді Зентаи Ференц түсірген.

1979 жылғы MKBT есебінде жарық көрген, Кордош Ласло жазған жинақта Alba Regia үңгір зерттеу тобы 1979 жылы Лабашбюкки үңгірінен Anura indet. (бақа) мен Spalax sp. (соқыр тышқан) сүйектерін жинағаны, сондай-ақ одан сүйек сынықтары мен көмір де табылғаны жазылған (MÁFI жинақ №: 1979/14). Табылған заттар кеш голоцен дәуіріне жатады.