Pamlag-völgyi Cave

Памлаг-волди жарықшақ-үңгірі — Дунай–Ипой ұлттық паркында орналасқан Вертеш тауларындағы, Чаквардағы үңгірлердің бірі.

Сипаттамасы

Үңгір Чакварға қарасты жерде, орманда орналасқан. Үңгір Чаквардан солтүстік-солтүстік-батысқа қарай, тасталған аңшы үйінен (Аннафалви күзет үйі) 850 м жерде жатыр. Оған аңшы үйінен батысқа қарай, шамамен 100 м жерде өтетін, Памлаг аңғарына апаратын терең жолмен жетуге болады. Соқпақ аңғар соңына қарай кенеттен көтеріле бастайтын жерде оңға қарай, яғни аңғардың солтүстік-шығыс жағында орналасқан жарасына өрмелеп шығу керек. Жартас жарасы аңғар табанынан, қалың жапырақ арқылы да көрінеді. Үңгір жартас жарасының төбесінің маңында, аңғар табанынан шамамен 20 м салыстырмалы биіктікте орналасқан. Оған өте тік аңғар беткейімен өрмелеп жетуге болады. Кіреберісі жартас жарасында шамамен 2 м биіктікте ашылады. Үңгір кіреберісінің ені 1,5 м, биіктігі 4,5 м, табиғи сипатта, жарықшақ пішінде әрі көлденең өсті бағытта. Турист карталарында үңгірдің орны үңгір белгісімен және атауымен көрсетілген.

Триас доломитінде созылып жатқан үңгір тектоникалық ығысу, үсу нәтижесіндегі жыныс бөлшектенуі және коррозия нәтижесінде пайда болған. Үңгір — биіктігі 3 м, тар тектоникалық жарықшақ, оның кіреберіс бөлігі ашылып қалған, ішінде үлкен ағаш өседі. Үңгір кіреберісінен бастап ол көлденең табанды, ені шамамен 1,5 м жарықшақ ретінде жалғасады. Оның соңының оң жағында бетке шығатын «терезе» бар. Төбесінде және оң жақ қабырғасында көптеген бұршақтас көрінеді. Толтырылымы шірінді мен саздан тұрады. Өте көрікті жарықшақ-үңгір өте оқшауланған, әдемі жерде ашылады, әрі барлық жолдан салыстырмалы алыс жатқандықтан, ол адамдардың әрекетінен салыстырмалы түрде бүлінбеген. Қиын (тік жерден) жетуге болатын, көше киімімен де еркін аралауға болатын үңгірді қарау үшін рұқсат қажет емес.

Үңгір әдебиетте алғаш рет 1984 жылы Памлаг-волди жарықшақ-үңгірі деп аталды. Сондай-ақ әдебиетте бұл үңгір Frádi-hasadék (Horváth 1966), Frádi hasadék (Földváry 1943), Pamlagvölgyi-hasadékbarlang (Bertalan 1976), Pamlag-völgyi–hasadékbarlang (Kocsis 1975) және Prádi-hasadék (Horváth 1966) атауларымен де кездеседі.

Зерттеу тарихы

«Természettudományi Közlöny» журналының 1943 жылғы 230-қосымша санында 1935 жылғы IV заңға (табиғатты қорғау туралы) сәйкес, Ұлттық Табиғат Қорғау Кеңесінің 1939 жылы құрылғанынан бері ауыл шаруашылығы министрінің дін және халық ағарту министрімен келісіп қабылдаған шешімдері негізінде, Ұлттық Табиғат Қорғау Кеңесінің ұсынысы бойынша, мысалы, Чаквар шекарасындағы (Вертеш тауы) Фради жарықшағы және оның 10 négyszögöl (ескі венгр аудан өлшемі) мөлшеріндегі бет ауданы заңды қорғауға алынғаны жазылған (1941 жылғы 20 маусымнан бастап, № 49.952/1941 ауыл шаруашылығы министрлігінің шешімі негізінде).

Хорват Янош (FTC үңгір зерттеу тобы) 1966 жылғы 17 мамырда жазған қолжазбада Вертеш тауында, Чаквардa (Фейер уезі, Бичке ауданы), Янош аңғарында Frádi-hasadék орналасқаны айтылады. Ұсынылған атауы: Prádi-hasadék (жергілікті тұрғындардың ұсынысы бойынша). Үңгір Чаквар шіркеуінен солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 5,5 км жерде, аннафалви күзет үйінен солтүстік-батысқа қарай 1 км жерде (карта бойынша өлшенген), теңіз деңгейінен 351 м биіктікте (Кадич Оттокарға сәйкес) жатыр. Оны табуды жеңілдететін жайт — аңғар кіреберісінің алдындағы алаңқайда күзет үйі бар. Оған Чакварға дейін пойызбен немесе автобуспен барып, содан кейін кёрнье асфальт жолымен, содан кейін орман жолымен жаяу жетуге болады (Чаквардан 1,5 сағаттық жол). Үңгірді бұрын (шамамен 1926–1928 жылдары) Кадич Оттокар зерттеген. (Пайдаланылған әдебиет — Венгр Үңгір Зерттеу Қауымдастығындағы №82 үңгір кадастрлық парағы.) Хорват Яноштың үңгірде жүргізген зерттеуі үңгір картасын жасау мақсатында өткізілді. Зерттеуді Берталан Карой бастамашылық еткен.

Үңгір — суық сулы шығу тегі бар, ескі жартас жарықшағы, оны құрайтын жыныс триас доломиті. Үңгір қуысында судың жұмысы елеусіз. Толтырылымы шіріндіден тұрады. Тектоника мен коррозия нәтижесінде пайда болған үңгірде тамшытас жоқ. Елеусіз қуысты аралау үшін жұмыс киімі қажет емес. Түзу үңгірдің нақты ұзындығы 16 м. Оның ауданы (планиметрленген) 15 м² және көлемі 38 м³. Хорват Янош қуыста 1966 жылғы 11 сәуірде болды. Ол үңгірдің түсірілімін жасап, фотоға түсіріп, содан кейін үңгір карталарын сызды. Үңгірге жету жолы: Кёрнье бағытына апаратын асфальт жолмен 3,5 км, содан кейін Котло тауының астымен солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай, жүзім бақтарының арасымен, кейінірек орман алаңқысымен кең Янош аңғарына дейін. Алыстан да көрінетін үңгір (жарықшақ) аңғар басының солтүстік жағында ашылады. (Қолжазбадағы қызыл жазбалар Берталан Кароидан, 1966 жылғы 11 наурыздан қалған.)

Prádi-hasadék Чаквардан солтүстік-солтүстік-батысқа қарай, шамамен 5,5 км жерде, Котло тауы мен Надьбюк арасында созылған Янош аңғарында жатыр. Ол аңғар басына жақын, солтүстік жағынан шығып тұрған соңғы жартас жотасында орналасқан. Сәл қиғаш, биіктігі 5,5 м жарықшақ кіреберісі алыстан да көрінеді. Ұзындығы 8 м өтуге болатын бөлігінің орташа ені 1 м. Одан әрі ол ені 30–40 см жарықшақпен жалғасады. Алдыңғы бөліктің тар табанының толтырылымы — үгінді шірінді, ал одан әрі жарықшақтың табанын ірірек, бос тас сынықтары жауып жатыр. Жарықшақтың үстінде төбенің қалыңдығы 6–8 м, ал оның шығыс бүйір қабырғасын қалыңдығы 2–4 м жыныс қабаты құрайды. Осы қабырғада, тар жарықшақтың алдында өтуге келмейтін аласа саңылау бар. Хорват Янош 1966 жылғы 11 сәуірде, FTC үңгір зерттеу тобының жұмыс жоспарына сәйкес, үңгірдің түсірілімін қайта жүргізді. Түсірілім кен қазушы компасы мен еңіс өлшегішпен жүргізілді. Жерде эскиз сызба жасалды. Далалық есепке үңгірдің жоспар картасы, ұзына бойы қима картасы және 4 көлденең қима картасы енгізілген. Карталар үңгірді 1:100 масштабында бейнелейді. Карта парағында солтүстік бағыты белгіленген. Жоспар картасында және ұзына бойы қима картасында үңгірдегі 4 көлденең қиманың орналасуы байқалады.