Al-Khakim at-Termezi mavsoleum

Хаким ат-Термизи мавзолейи (өзбекче: Hakim at-Termiziy maqbarasi; башка аталыштары: Термизи мавзолейи) — Өзбекстандын Сурхандарья облусунун Шеробод районунда жайгашкан тарыхый мүрзө эстелиги. Ал ислам аалымы Ал-Хаким ат-Термизинин эстелиги катары кызмат кылат. Мавзолей анын көрүнүн үстүнө курулган.

Тарыхы

Ат-Термизи мавзолейи Хаким ат-Термизи комплексинин бир бөлүгү. Мавзолейден тышкары, комплекс мечит, конок үй жана зыяратчылар үчүн бөлмөлөрдү камтыйт. Жылдар бою бул комплекс бир нече жолу реставрацияланган.

Мавзолейдин чыгыш тарабында өзгөчө архитектуралык стилде конок үй курулган. Мунун сырткары, мавзолейдин жанында, Хаким ат-Термизинин уулу ал-Хаким Абдуллохтун мавзолейи 10-кылымда курулган. Андан тышкары, 11–12-кылымдарда намаз окуу үчүн үч күмбөздүү мечит дагы курулган.

Тимурид династиясынын мезгилинде (15-кылым), конок үй жарым метр бийиктикке кеңейтилген жана анын бөлмөлөрү жаңыртылган. Жанаша жайгашкан бөлмөлөр да калыбына келтирилген. Мечиттин батыш бөлүгүндөгү михраб (намаз багыт тактасы) ушул доордо курулган.

16-кылымдын аягында (1583–1598) Абдуллахандын бийлиги учурунда маанилуу реставрация иштери жүргүзүлгөн. Комплекстин ичинде сегиз күмбөздүү жаңы мечит курулган. Мунун сырткары, кире бериш айвандары да кошулган. Түштүк кире беришинде дагы бир кичине мавзолей жана зыярат аянты курулган. Бул мавзолейди конок үй менен андан ары байланыштырган.

Архитектурасы

Мавзолей болжол менен 4,3 x 4,5 метр өлчөмдөгү, жолчолор аркылуу бири-бири менен байланышкан төрт камера (бөлмө) менен түзүлгөн, болжол менен чарчы формадагы имараттан турат. Курулушта кийинчерээк кошулган, түндүк-чыгыш тарабында чыгыш стилиндеги кире бериш бар. Бул курулманын ичиндеги үч бөлмөнүн бири чарчы планга ээ жана мрамор сенотаф камтыйт. Бул сенотаф жазуулар менен кошо, ганч оюмдары менен кооздолгон. Сенотафтан конок үйгө кире бериш бар. Короого салыштырмалуу кичине конок үй бөлмөлөрү кенен коридор менен бөлүнгөн. Конок үй күмбөз жана михраб менен жабдылган. Эки бөлмө түндүк жана чыгыш архитектура стилинде түндүк-чыгышка карай ачылат. Конок үйдүн тышкы тарабында чарчы формадагы жана кооз скунчтары бар үч гумбад курулманы бийиктетип турат. Тышкы беттер ганч жана алты кырдуу мукарнас кооздоолору менен жасалгаланган. Тышкы дубалдардагы түз бурчтуу терезелер кооз жыгач панжара менен капталган жана декоративдик оюмдарга ээ. Мавзолей терракота фриздери, татаал гүл оюулары жана алты катар түз бурчтуу терезелер менен бай кооздолгон. Бул терезелер кооз торчо оюмдарына ээ, ал эми терезе алкактары оюулган деталдар менен толукталган. Тышкы дубалдар ганч менен кооздолгон, алты кырдуу мукарнас жана ар кандай жазууларды көрсөтөт. Балкондор ганч оюмдары менен кооздолгон. Тышкы дубалдар алты декоративдик панель менен бекитилген, ал эми терезелер ганч жана татаал торчо оюмдары менен жасалгаланган. Мавзолейдин негизги архитектуралык өзгөчөлүгү — чатырдагы кичине киоск стилиндеги гумбад.

Илимий изилдөөлөр

Мавзолейди биринчи жолу илимий изилдөө Д. Н. Логофет тарабынан жүргүзүлгөн, жана табылгалар жол эскиздеринде жарыяланган. 1945-жылы В. Л. Воронина имараттын толук өлчөмдөрүн алган.

Хаким ат-Термизи мавзолейинде 1955–1957-жылдары илимий изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Натыйжада, 14–15-кылымдарга мүнөздүү мавзолейдин абалы кайра бааланып, калыбына келтирилген.

Реставрация

Мавзолей 1980–1981-жылдары реставрация иштеринен өткөн. Андан кийин, 2001-жылдан 2002-жылга чейин, мавзолей да, конок үй бөлүгү да толугу менен жаңыртылган. Мавзолейдеги мрамор сенотаф Термиз музейине көчүрүлгөн, анын ордуна заманбап чеберлер жасаган репликасы орнотулган.

Эмир Темирдин туулган күнүнүн 660 жылдыгына карата, ат-Термизи мавзолейинде реставрация иштери жүргүзүлгөн. Анын сенотафы жана кооздолгон торчо терезелери кайра орнотулган.