Fayaz Tepe

Фаяз Тепе, же Фаёз-Тепе, — Борбор Азиянын Бактрия аймагында, Өзбекстандын түштүгүндөгү Термез шаарынын жанындагы Термез ваадасында жайгашкан буддисттик археологиялык объект. Термезден батышка карай 15 км алыстыкта, негизги М39 автомобиль жолунун жанында жайгашкан. 15-номерлүү автобус Фаяз Тепеге бурулуучу жерден өтөт, андан жай жок, көлөкөсүз 1 км жөө басуу керек.

Объекттин негиздери биздин заманыбыздын I кылымына таандык, иш-аракеттердин чеги Кушан мезгилинде III–IV кылымдарда жогорулап, биздин заманыбыздын V кылымында, кыязы, тыйынынын үлгүлөрү жакынкы Кара Тепе объектисинде табылган Кушан-Сасанийлердин басып алуусу менен, курч кыйроого учураган. Кушан жана Кушан-Сасанийлер мезгилинин көпчүлүк жазуулары Кара-Тепе жана Фаяз-Тепенин буддисттик монастырларынан алынган.

Тарых

Фаяз Тепе комплекси Термезде, эски Термездин түндүк-батыш урандыларынын жанында жайгашкан. 1968-жылы Абсадом Бекнаев кумдуктардан алебастрден жасалган Будда айкелин тапкан, ал кийин жергиликтүү жер таануу музейине берилген. 1968-жылдан 1976-жылга чейин, бул табылганы Л. И. Альбаум изилдеген.

Фаяз Тепенин аянты кум дөбөлөрдөн тазаланганда, эстеликтин архитектурасын изилдөө башталган. Фаяз Тепе үч монументалдык курулуштан турат: борбордук бөлүктөгү ибадатхана, түндүк-батыштагы монастырь жана түштүк-чыгыштагы чарба имараттары. Комплекстин жалпы аянты 1,5 чарчы километр. Өзгөчө белгиси — борбордук бөлүктө эмес, ыйык мамынын сыртында, ага параллель жайгашкан адаттан тышкары ступа. Бул бөлүктөр аянтты кесип өткөн кыш жана таш жолу менен туташкан. Дубалдары ар кандай түстөгү сырлар менен кооздолгон ибадатканада Буддага (Бодхисаттвага) арналган эстелик бар. Ибадатканын дубалдарынын боюнда бир кезде бийиктиги төрт метрге чейин жеткен Буддага арналган эстеликтер болгон.

Башында эстеликтердин көбү кызыл түстө болгон, бирок кийинчерээк алтын сыр менен капталган. Ибадатканын түштүк бөлүгүндө кызыл чапан кийген Буддага арналган сөлөкөт бар. Буддадан эки тарабында, ийиндеринде токтоочу илмектери бар узун чапан кийген эки адамдын силуэти чагылдырылган. Бул адамдардын бири Буддага ийилип таазим кылуу учурунда көрсөтүлгөн. Бир кезде боёлгон дубал сырларынын издерин ыйык жайдын чыгыш дубалында да көрүүгө болот. Бөлмөнүн ички бөлүгүнөн алынган чопо сыныктарында ар кандай адамдардын жүздөрүнүн сүрөттөрү бар. 60x80 см өлчөмдөгү чопо сыныктарынын биринде, жүздөрү Буддага каратылган эки адамдын сүрөтү бар. Буддага сыйынуу көрсөтүлгөн бул эки адамдын негизинде, Будда сыйынуу объектиси болгон деп жыйынтыктоого болот. Бул бөлмөдө айкелдердин көп сандаган гипс сыныктары бар.

Ибадатканын короосу 33x20 метр өлчөмдөгү тик бурчтуу көп бурчтук формасына ээ, төрт тарапта да дин кызматкерлеринин бөлмөлөрүнө эшиктери бар. Короонун ичинде чоң, бир бүтүн зал бар, дубалдары түстүү сырлар менен кооздолгон, бирок алар болгону ылдыйкы бөлүгүндө сакталып калган. Бул залдын боюнда ступа жайгашкан. Короонун түндүк-батыш бөлүгүндө мрамор сыныктарынан жасалган кичине трапеция формасындагы көлмө бар. Бул көлмөнүн түбүндө арстандын ооз формасындагы өзгөчө тешик бар. Мындай көлмөлөрдөгү суу таза жана ичүүгө арналган болгон. Бул арстан Кушан искусствосунун доорунан калган жана күчтүү, кубаттуу Буддага символдойт. Диний комплекстин экинчи бөлүгү — короого алып барган эшик менен ибадатканага туташкан монастырь болгон. Монастырдын аймагындагы бөлмөлөрдө дин кызматкерлери менен шакирттер жашашкан, ал эми зиярат кылуучулар үчүн жатакана класс бөлмөлөрү менен кабинеттерде болгон. Бөлмөлөрдүн дубалдарында чырак үчүн атайын текчелер курулган. Кээ бир бөлмөлөрдүн дубалдарынын боюнда Будда айкелдерин орнотуу үчүн пьедесталдар курулган. Ошентип, дин кызматкерлери, алардын шакирттери жана зиярат кылуучулар диний иш-чаралар убактылуу токтогондо ибадатканын борбордук бөлүгүндө сыйынышкан.

Жайгашкан жери

Ал эски Термез шаарынын урандыларынын түндүк-батышында, Термез шаарынын жанында, Термез районунун Ал-Хаким ал-Тирмизи кичи райондо, Каратепенин буддисттик курулуштар комплексинен түндүк-чыгышка карай 1 км алыстыкта жайгашкан.

Кыйроо

Фаёз Тепе иран сасанийлеринин басып алуу жортуулдарынын натыйжасында урандыга айланган. V–VI кылымдардын биринчи жарымында ибадатканын урандылары эфталиттер тарабынан чатыр катары колдонулган. Арабдар басып алган учурда Фаяз Тепе толугу менен бузулган, кийинчерээк ал жылып жүрүүчү кумдардын алдында калган.

Объект

Фаяз Тепе объектиси Термез шаарынан алыс эмес, Кара Тепеден бир нече жүз метр алыстыкта жайгашкан.

Артефакттар

Объектиден көптөгөн буддисттик фрескалар жана рельефтер табылган, алардын көбү азыр Ташкенттеги Өзбекстандын Мамлекеттик тарых музейинде жайгашкан. Буддага жана эки дин кызматкерине арналган белгилүү тактык биздин заманыбыздын III–IV кылымдарына таандык. Жакында Кушан падышасы Хувишка эскерилген жазуу табылган.