Balalyk Tepe

Балалык-тепе, мурдагы Бактрияда, азыркы Өзбекстанда, көптөгөн дубал сүрөттөрү бар Орто Азиялык археологиялык жай. Бул жерде эфталит бийлик уруусуна таандык кичине бекемделген манор жайгашкан болгон. Жалпысынан ал Дильбержиндеги сүрөттөрдөн бир аз кийинчерээккиге, V кылымдын аягынан VII кылымдын башына чейинки, же VI кылымдын аягынан VII кылымдын башына чейинки мезгилге таандыкталат. Балалык-тепенин сүрөттөрү Аджина-тепе жана Кафир-каланы да камтыган «Тохаристан мектебинин» бир бөлүгү. Алардын артынан хронологиялык жактан Пенжикенттин согдылык искусствосу келет.

Дубал сүрөттөрү

Балалык-тепенин темасы биргелешкен түрдө сыйлоого байланышкан. Сүрөттөөнүн стили Пенжикенттин, Афрасиабдын же Варахшанын өзгөчө стилинен бир кыйла айырмаланат. Сыйлоонун жайылган темасы Тохаристандагы буддисттик дубал сүрөттөрүнүн диний темасынан айырмаланса да, жана сүрөттөр бир нече буддисттик элементтерге ээ болсо да буддисттик мүнөзгө ээ эмес, бирок стиль жана иконография жагынан айрым окшоштуктар табылат.

Сүрөттөгү эркектер сакалсыз, аялдардын жүздөрү тегерек. Алар сонун кийимдер жана кооз зер буюмдар менен шөкөттөлгөн.

Сүрөттөр, окшойт, VI кылымдын башында Биринчи Түрк каганатынын түрктөрү келгенге жана 571-жылы Окс дайрасынын (Аму Дарыя) алардын түштүк чек арасы катары бекемделгенге чейинки, Балалык-тепени да камтыган эфталиттерди сүрөттөйт. Дубал сүрөттөрүнүн көбү VI кылымдын экинчи жарымында (550–600-жж.) талкаланган. Балалык-тепеге абдан окшош эфталиттик мүнөздөгү сүрөттөр Бамиян Буддасынын 35 метрлик айкелинин чаты бетиндеги каражат бергендердин сүрөттөрүндө да көрүнөт.

Балалык-тепенин сүрөттөрү Дильбержин-тепенин жана Бамияндын айрым сүрөттөрүнө абдан окшош, алар болжол менен бир кылым мурдараак, V–VI кылымдарга, же нумизматикалык далилдердин негизинде айрым адистер боюнча биздин заманыбыздын IV кылымына чейин эле таандыкталат. Балалык-тепенин сүрөттөрү кээде Орто Азиядагы «чоң сүрөттүк циклдердин» эң байыркысы катары да эсептелет.

Атрибуция

Көптөгөн авторлор Балалык-тепе сүрөттөрүндөгү фигуралар эфталиттерге (450–570-жж.) мүнөздүү экенин белгилешкен. Бул контекстте, Кытай Түркстанындагы Кызыл үңкүрлөрдөгү, окшош кийим кийген көрүнгөн фигуралар менен параллелдер жүргүзүлгөн. Балалык-тепенин сүрөттөрү VI кылымдын биринчи жарымында, түрктөр келгенге чейинки эфталиттердин сарай жашоосуна мүнөздүү болмок.

Балалык-тепенин сүрөттөрү кээде Биринчи Түрк каганаты жана Батыш түрктөр (571–720-жж.) келгенден кийинки мезгилге да таандыкталат, алар 571-жылдан кийин Балалык-тепени да камтыган Окс дайрасынын түндүк аймагын ээлешкен, ал эми Сасанийлер түштүктө калышкан. Түрктөргө таандыктоо Дохтар-и-Ноширван сыяктуу түштүктөгү башка жайлар үчүн да сунушталган.

Нумизматикалык параллелдер

Балалык-тепенин түрлөрү менен аймактын монеталарындагы портреттердин арасындагы окшоштуктарды аныктоого айрым аракеттер жасалган. Азыркы Ташкент — Чачтан чыккан кээ бир монеталарда бийлөөчүлөр оң тарапка караган портрет түрүндө, X формасындагы тамга жана тегерек согдылык жазуу менен сүрөттөлөт. Алар көбүнчө баш үстүнде жарым ай менен да көрүнөт. Бул бийлөөчүлөрдүн монетадагы жүз өзгөчөлүктөрү жана чач тарашы (тегерек, толумдуу жүздөр, бадам сымал көздөр жана ийиндин үстүндө түз кесилген чач) түштүктөгү Балалык-тепенин дубал сүрөттөрүндө көрүнгөндөргө окшош экени сунушталган.

Михаил Федоров бул монета түрүн, Алтай тоо кыркасынын бөксөсүндө, биздин заманыбыздын IV кылымынын ортосунан VI кылымга чейин Чачта (азыркы Ташкент) бийлик кылганы белгилүү болгон хиониттерге (эфталиттерге) таандык кылган. Чачтын хиониттери VII кылымда жоголуп кетишкен, ошол кезде баскынчы Батыш түрктөр болжол менен 605-жылы акыркы хиониттик бийлөөчүнү өлтүрүп, анын ордуна Ашина уруусунан чыккан түрк тегинин койгон.

Башка авторлор бул монеталарды кийинки мезгилге, 625-жылдан 725-жылга чейин, Чач аймагын Батыш түрктөр көзөмөлдөгөн мезгилге таандык кылышат.