Melik Ajdar Mausoleum

Мелик Аждар мавзолейи же Жижимли мавзолейи — Азербайжандын Лачин районундагы Жижимли айылынын тоолуу жергесинде жайгашкан мавзолей. Айрым булактар мавзолейдин курулушун XIV кылымга таандык кылса, башкалары эрте мезгилди, тактап айтканда XI-XII кылымдарды сунуштайт.

Мавзолейдин планы жана архитектуралык өзгөчөлүктөрү

Азербайжандын сегиз бурчтук мавзолейлеринин планында корпус адатта вертикалдуу призма сымал көлөм түрүндө аныкталат. Буга карама-каршы, Мелик Аждар мавзолейинин сегиз бурчтук корпусу тегеректелген кесилген пирамиданын формасына ээ. Имараттын дубалдары вертикалдуу линиялар менен капталган эмес, силуэт жумшак белгилер менен курчалган. Мавзолейдин жалпы формасы параболага окшош.

Мүрзөнүн корпусу жапыз, үч тепкичтүү плинтус-пьедестал үстүндө турат. Анын негизинин аянты жогорку сегиз кырлуунун аянтынан бир кыйла чоң, ал өз кезегинде орой иштетилген таштардан жасалган кичине параболалык күмбөздүн негизи болуп саналат. Мавзолейдин негизинен күмбөздүн негизине өтүү жогору карай тарыйган тегиздиктердин жылмакай ийрилиги боюнча ийкемделүү менен жасалган, алардын түйүндөрү жарым тегерек кесилиштеги ичке мамы-өрмөктөр менен баса белгиленет. Күмбөздүн негизи, фасадда да, ички бөлүгүндө да, кичине карниз менен бөлүнөт.

Ар кандай изилдөөчүлөрдүн байкоолоруна ылайык, чокусуна карай тарыйган сегиз кырлуу призма сымал көлөмү, параболалык формадагы күмбөзү жана көркөм чыбык сымал бурчтук мамылары бар мавзолей, түрктөрдүн арасында кеңири таралган боз үйлөрдүн түздөн-түз туурап жасалышынын натыйжасы катары жаралган. Ички мейкиндик сымал, мавзолейдин тышкы көлөмү бир бүтүн, корпус менен күмбөздүн капталышынын ортосундагы өтмө тилке дээрлик жок. Корпустун бардык тараптары чоң, жакшы жонулган таш плиталар менен капталган. Оюм-чиймелер менен капталган мамылардын чарчы капители карнизге таянат. Алдыңкы эшик имараттын түндүк тарабында жайгашкан. Эшиктин үстү, учтуу арка түрүндөгү бир бүтүн архитрав таш менен капталган. Анын чегинин ичинде оюлган атчандын сүрөтүнүн издери белгиленген. Эстеликтин бир катар деталдары Губадлы районунун Демирчилар айылындагы мүрзөлөрдүкүнө окшош.

Мавзолейдин сегиз бурчтук корпусунун бурчтары, боз үйдүн каркасынын негизин түзгөн чыбыктарга окшош ичке таш мамылар түрүндө жасалган. М. С. Булатовдун графикалык сыпаттамасына ылайык, «мавзолейди курган архитектор курулуштун силуэтин чийүү үчүн эллипс колдонгон».

Дубалдын ички бети 1,5 метр бийиктикке чейин вертикалдуу көтөрүлүп, андан кийин ийрилген тегеректелген бетке өтөт. Боз шыбак менен капталган ички аянт дубалдардын тышкы бөлүгүнүн контурун кайталайт. Ички дубалдын түштүк бөлүгүндө алдыңкы эшикке карама-каршы жайгашкан михрабдын кичине терең эмес чуңкуру бар. Жарык мавзолейге күмбөздүн негизиндеги төрт кичине терезечелер аркылуу кирет.

Мавзолейдин дагы бир кызыктуу өзгөчөлүгү, анын кооздук учтуу аркасынын тимпанунда, чоң экспрессия менен жасалган, тура калган буканын сүрөтү оюлганы. Кире беришинин эки тарабында, экөө тарабынан да розетка оюмдарынын тасма ленталары менен кооздолгон, дагы бука сүрөттөрү бар, алар бир аз жаман сакталган. Бул сүрөттөр эстеликтин көркөм өзгөчөлүктөрүн дагы бир кыйла байытат, ошондой эле Азербайжанда жаныбарлардын сүрөттөрү күтүлгөндөн да кеңиреек таралганын көрсөтөт.

Тарыхы

Мавзолейде курулуш жазуусу да, оюм-чийме каптамалары да жок болгондуктан, анын дал качан курулганын аныктоо кыйын. И. П. Щеблыкиндин эмгектеринде имарат селжук мезгилине — болжол менен XII кылымга же XIII кылымдын башына таандык экени белгиленет. Башка версия боюнча, эстелик XIII кылымдын аягында Илхандар бийлик кылган мезгилде курулган.

Мейкиндик-пландык чечим боюнча да, көркөм дизайн боюнча да, Мелик Аждар мавзолейи азербайжан архитектурасынын типтүү эстелиги болуп саналат. Катуу билинген вертикалдуу багыты жок сегиз бурчтук курулуштары бар мындай эстелик мавзолейлер Азербайжандын орто кылымдагы архитектурасында эң кеңири таралган.