Sultantepe

Султантепе (Хузирина?) — Азыр Түркиянын Шанлыурфа провинциясында жайгашкан, Жаны Ассирия империясынын чек арасындагы археологиялык жай, Кеч Ассириядан калган храм комплекси бар дөбө. Султантепе Урфадан түштүктө, Харранга бараткан жолдо, болжол менен 15 километр (9,3 миля) алыстыкта жайгашкан. Заманбап Султантепе Көйю айылы дөбөнүн түбүндө жайгашкан.

Ассирия мезгили

Казуу иштери, болжол менен б.з.ч. 648-жылдан кийин кайра курулган VIII–VII кылымдардагы катмарлары бар ассириялык шаарды ачты, анда Гильгамеш дастанынын варианттары жана жазуу катачылыктарга толгон адабий чыгармалардын көнүгүү тактайчалары кирген мектеп текстерин камтыган сыналбаган жазуулардын казынасы табылды. Болжол менен 600 бышырылбаган чопо тактайчадан турган толук китепкана абысылык үй-бүлөнүн үйүнүн сыртынан табылган. Жайдан табылган келишимдерде дагы, тутумдуу түрдө арамей аттары жазылган, Ж.Ж.Финкельштейн муну белгилеген. Жазуулар, Ниневиянын кулашынан эки жыл кийин, жакынкы Харрандын б.з.ч. 610-жылы кулашы менен бир учурда капысынан токтогон. Султантепеден алынган тактайчалар азыр Анкарадагы Археология Музейиндеги Ассирия китепканасын түзөт.

Жай кийинки Жаны-Бабыл жана Ахеменид мезгилдеринде ээн калган, Элипсинистик жана Рим доорлорунда кайра отурукташкан.

Заманбап айыл дөбөнүн түндүк жана чыгыш тарабындагы негизинин тегерегинде жаркын түрдө жайгашкан.

Археология

Султантепе — бийиктиги 50 метрден ашык, жогорку бети 100 х 50 м болгон тик капталдуу дөбө. Бир тарабындагы эрозия ашкере базальт мамыча негиздерин ачкан, кыязы бул монументалдык дарбазага таандык, бул дөбөнүн башка бетинде, дөбөнүн жогорку бетинен болжол менен 7 м ылдыйда, ошол эле деңгээлде турган чоң дубал учтары чыгып турган Ассирия деңгээлин аныктады. Храм акыры жарым ай формасы жогору каратылган белгиси бар, пьедесталда рельефте жасалган, жакшы оюлган стеле менен Синге арналган деп аныкталды.

Султантепеде 1951-жылы май-июнь айларында кыска мурдагы казуу иши, андан кийин Анкарадагы Британ Археология Институтунун Сетон Ллойду жана Анкарадагы Археология Музейинин Нури Гёкчеси тарабынан 1952-жылы жүргүзүлгөн бир катар казуу-изилдөөлөр менен улантылды. Жайдын калган бөлүгүн каптаган жети метрлик Элипсинистик жана Рим доорунун калдыктары аркасында жайда андан ары иштер мүмкүн болгон эмес.

Султантепе тактайчалары

Султантепе тактайчаларынын бир катар басылмалары О.Р.Гурни жана башкалар тарабынан 1953-жылдан баштап «Anatolian Studies» (Анкарадагы Британ Институту) журналында редакцияланып, басылган. Тексттер кыйла кенен масштабда. Негизги маанилери:

Бир катар тактайчалар, ассирияликтер жылдарын даталоо үчүн колдонгон эпонимдерди же лимму кызматкерлерин белгилейт, бул «Эпоним Канону» боюнча б.з.ч. 911–648-жылдар аралыгындагы стандарттуу ассириялык хронологияны ырастайт.

Жаратылыш дастаны «Энума Элиш»дин, Ассириянын өзүндө табылган тексттерде жетишпеген, кырк сабы.

Кыязы бир мектеп окуучусу тарабынан диктанттан жазылган, катачылыктарга толгон, Гильгамеш дастанынын узун бир бөлүгү. Ошондой эле Энкидунун ысытмалуу түшүн сүрөттөгөн бузулган, кыйшайган, сынбаган тактайчанын бөлүгү да бар.

Иов Китебине чоң окшоштуктары бар «Адилеттүү Азап Чеккен» (же анын биринчи сабынан «Ludlul bēl nēmeqi») деп аталган чыгарманын бөлүктөрү. Султантепе китепканасы биринчи жолу адамдардын колунан Адилеттүү Азап Чеккендин тарткан азаптарын баяндаган I Тактайчанын текстин берди.

175 сапта толук сакталган «Нару» тексти, инженери белгилер боюнча падышалык стеленин транскрипциясы сымал курулган адабий жанр, падышаны анын наамдары менен тааныштырат, андан кийин анын бийлиги жөнүндө жекелик баяндоо жүрөт, жазуунун бузулушуна каргыш, аны сактоого батасы менен бүтөт; бул учурда нару тексти Нарам-Синдин атактуу акад падышасынын атына байланышкан, бирок эч кандай тарыхый негизи жок «Нарам-Синдин легендасы»; Султантепе тексти Ашшурбанипалдын Ниневиядагы китепканасынан жана Хаттушадагы хетт архивдеринен калган көптөн белгилүү бузулган тексттердин чечмеленишин толуктап, кайра карап чыгат жана мурда «Кутаа Падышасынын Легендасы» деп белгилүү болгон бөлүктү да камтыйт.

Жаны жанрдын үлгүсү болгон жаны акад адабий тексттин толук тексти, «Ниппурдун Жарды Кишиси» (160 сапта толук), бул окуя, шексиз, Ниппурдо жана б.з.ч. II миң жылдыктын ортосунда пайда болгон, VII кылымдагы редакциясы «Anatolian Studies» 6 (145ф) жана 7 (135ф) журналдарында басылган.

Маанилүү башка тексттердин арасында ырасымдар, арбак чакыруулар, белги окуулары, келишимдер жана сөздүк тизмелери бар.