Xanthos

Ксантос же Ксантус, окумуштуулар аны лициялык аты боюнча Арна деп да аташат (түркчө: Ksantos, лициялык тилде: 𐊀𐊕𐊑𐊏𐊀 Arñna, грекче: Ξάνθος, латынча: Xanthus) — Түркиянын Анталия провинциясындагы азыркы Кынык айылынын жанында жайгашкан байыркы шаар. Урандылар Ксантос дарыясынын сол жээгиндеги дөбөдө жайгашкан. Ксантостогу сакталып калган мүрзөлөрдүн саны жана сапаты бул жердин өзгөчөлүгү болуп саналат, ал жакынкы Летоон менен бирге 1988-жылы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген.

Ксантос шаары лициялыктар үчүн, ал эми кийинчерээк аймакты ирети менен басып алган перстер, гректер жана римдиктер үчүн маданият менен соода борбору болгон. Ксантос архитектуралык жактан коңшуларына таасир эткен; Нереида эстелиги Кариядагы Галикарнас мавзолейин түздөн-түз шыктандырган.

Тарыхы

Ксантостун акрополу биздин заманыбызга чейинки VIII кылымга таандык. Шаар байыркы грек жана рим жазуучулары тарабынан эскерилген. Грек тарыхчысы Страбон Ксантостун Ликиядагы эң чоң шаар экенин белгилеген. Ксантостон 4 километр (2,5 миля) түштүктө жайгашкан Летоондогу Летонун маанилүү диний ыйык жайы биздин заманыбызга чейинки VI кылымдын аягына таандык болуп, шаар менен тыгыз байланышта болгон жана ыйык жол менен байланышкан.

Перс империясынын бийлиги алдында

Грек тарыхчылары Геродот менен Аппиан экөө тең шаардын перс империясынын атынан мидиялык колбашчы Гарпаг тарабынан басып алынышын баяндашкан. Геродоттун айтымында, перстер биздин заманыбызга чейинки болжол менен 540-жылы шаардын түндүгүндөгү түздүктө кичине лициялык армияны талкалашкан. Лициялыктар шаарга чегинишкен, аны Гарпаг курчоого алган. Лициялыктар акрополдорун талкалап, аялдарын, балдарын жана кулдарын өлтүрүшкөн, андан кийин гана душманга каршы өз-өзүн курмандыкка чалган чабуул жасашкан.

Перс бийлиги учурунда жергиликтүү жетекчилик орнотулуп, биздин заманыбызга чейинки 520-жылы монета соктура баштаган. Биздин заманыбызга чейинки 516-жылга чейин Ксантос I Дарийдин алгачкы номосуна салык тизмесине киргизилген.

Искендер Зулкарнайындын басып алуусу

Телмессостон Искендер Зулкарнайындын армиясы тоолорду аралап Ксантоско жеткен. Ал жерде Фаселис портун кошкондо, Ликия лигасынын ар бир шаарынын өкүлдөрү лициялыктардын багынуусун жеке өзү сунушташкан, ал кабыл алынган. Искендер Ксантос дарыясына жакын ыйык булакты тапканда сүйүнгөн, ал жерден гректердин перс империясын кыйратарын алдын ала айткан жазуусу бар коло такта тапкан.

Ксантостун Искендерге багынышы жөнүндө маалыматтар ар башка: Арриан тынч багынышты сүрөттөйт, бирок Аппиан шаар талап-тоноло тартылганын ырастайт. Искендердин өлүмүнөн кийин, Ксантос Антигон I Монофтальмдан Птолемей I Сотер тарабынан басып алынган.

Рим мезгили

Ксантос Рим Ликия провинциясынын курамында болгон. Биздин заманыбызга чейинки 42-жылы Азаттандыруучулардын жарандык согушунун учурунда, Брут Филиппи салгылашуусуна чейин каражат чогултуу үчүн Ликияга келген. Ликия лигасы салым кошуудан баш тарткандан кийин, ал Ксантосту курчоого алган. Шаар дагы бир жолу кыйратылып, каргашадан бир гана 150 ксантостук эркек аман калган. Плутархтын айтымында, Ксантос калкы мурунку урпактардын перс басып алуучулугу учурундагы жүрүм-турумуна окшош түрдө, өз шаарын атайылап өрттөп, топтоп өзүн-өзү өлтүрүшкөн. Брут менен анын римдиктери куткаруу аракетин жасашкан, жана, Плутархтын сөзү менен айтканда, 150 адам «жандары сакталбай эле аман калышкан». Шаар Марк Антонийдин тушунда кайра курулган.

Бүгүн көрүнгөн имараттардын көбү кийинки империя мезгилинде курулган. Шаар тор түзүлүшүн (грид планды) алган. Батышта портиктери бар чоң аянт (пьяцца) курулган, кыязы, ал жерде классикалык агора болгон. Ошондой эле баштапкы бутпарас базилика болуп, кийинчерээк чиркөөгө айланган үч кемерлүү имарат да болгон. Дарбаза менен аяктаган чоң портиктүү бульвар да болгон болушу мүмкүн.

Византия мезгили

Ксантос, Ликиянын калган бөлүгү сыяктуу эле, кийинки рим мезгилинде гүлдөгөн. Лициялык акрополдо кооз үйлөр курулган. Бир нече чиркөө да курулган, анын ичинде чоң базилика (74м x 29м), кичине капелла жана акрополдогу дагы бир чоң базилика. Алтынчы кылымда жер титирөөлөр көптөгөн имараттарды бузган, кийин алар оңдолгон. Араб коркунучунан улам шаар дубалы да чыңдалган. Кийинчерээк шаар кыйратылып, ээн калтырылган.

Дин тарыхы

Ксантос Мира митрополит архиепископиясынын суфраганы болгон.

Чыгыш православ чиркөөсүндө Ксантополис Константинополь Экуменикалык Патриархатына караштуу титулдук епархия болгон, анын епископу чоңураак Кичи Азия провинциясынын бир бөлүгү болгон Смирна митрополиттик провинциясына жардам берген. Анын акыркы белгилүү епископу Ата Игнатиос болгон, ал кийин Александрия Патриархатынын тушунда Ливиянын митрополити болуп, 1863-жылдан 1884-жылга чейин ушул епархияга башчылык кылган.

Католик чиркөөсүндө бул епархия 1933-жылы Ксантустун титулдук епископиясы катары номиналдуу түрдө кайра түптөлгөн.

Археология

Ксантостогу казуу иштери жыгач курулмалардын биздин заманыбызга чейинки болжол менен 470-жылы, кыязы, афиналык Кимон тарабынан кыйратылганын көрсөттү. Кийинчерээк Ксантос таштан кайра курулган.

Нереида эстелиги, Пайаванын мүрзөсү жана Гарпия мүрзөсүнүн түпнуска скульптуралары Британия музейинде көргөзмөгө коюлган. Гарпия мүрзөсүнүн өзү, азыр репликалуу рельефтер менен, Ксантостогу түпнуска жеринде турат.

Ксантостогу археологиялык казуулар жана жер бетиндеги изилдөөлөр Лициянын тилин түшүнүүгө пайдалуу болгон, лициялык жана грек тилдериндеги эки тилдүү тексттерди кошкондо, жазууларды тапкан. Ксантос обелиски, же башкача Жазуулуу Мамы деп аталган эстелик — шаардан табылган үч тилдүү стела; анда шарттуу түрдө Милья тили деп аталган байыркы Анатолия тилдеринин бири катталган.

Бүткүл дүйнөлүк мурас

Ксантос жакынкы Летоон менен бирге 1988-жылы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген.