Ana Zağa Kampı

Ana zağa tushargesi yoki Ana zağa gʻorasi — Qobustan davlat tarixiy-adabiy qoʻriqxonasi hududida tabiiy boshpana, gʻora. Yarıaçıq gʻorani eslatadigan bu boʻshliqning devorlarida va ularga qoʻshni togʻlarda koʻplab qadimiy tasvirlar mavjud boʻlgani sababli Qobustan qoyausti tasvirlarining birinchi tadqiqotchisi Ishaq Jafarzade tomonidan bu joyga "Ana zağa" nomi berilgan.

Tadqiqot

Ana zağa tushargesi Boʻykdaş togʻining yuqori sathi sohasida, ustida qadimiy qoyausti tasvirlar qayd etilgan 29, 30, 31, 32 raqamli qoyalarning orasida paydo boʻlgan katta oʻlchamli ikki koʻzdan iborat qoya osti boʻshliqda aniqlangan.

Arxeologik qazilmalardan kelib chiqqan holda Ana zağa qoldiqlarida litologik jihatdan farq qiluvchi uch asosiy madaniy qatlam aniqlangan. Ulardan qazilma maydonining oʻrtasida aniqlangan past (Mezolit) va oʻrta (Neolit) madaniy qatlamlar Neolit oxiridan birinchi oʻrta asrlargacha boʻlgan davrlarga tegishli yuqori aralash qatlamdan 10 sm qalinligʻida hayot izlari boʻlmagan qatlam bilan ajratilgan edi. Mezolit davri materiallari saqlangan past qatlamning qalinligi 1 metr, baʼzan 1,2 metrgacha edi. Bu qatlam rangi boʻza rangiga oʻxshash, sementlangan, ichida qoya‑ohangda tosh boʻlaklariga duch kelinadigan gillicadan iborat edi. Mezolitning oxiri bilan birinchi Neolit davri oʻrta qatlam oʻrtasida past, Mezolit davri qatlamlari orasida yaltiq qatlam yoʻq.

Oʻrta qatlam past qatlamga nisbatan yumshoq, qahvachoq rangga oʻxshash 0,2‑0,6 metr qalinligʻidagi tuproq qatlamidan iborat.

Ana zağ lagerida Tosh davriga oid madaniy qatlamlar (past va oʻrta) lagerning asosan oʻrta qismida, uning shimol devorini tashkil etgan 30‑raqamli togʻning janub pastida, 1965 va 1966‑yillarda qazilgan hududda aniqlangan. Lagerni oʻrab turgan toshlarning taxminan e. a. VII‑VI ming yilliklarda sodir boʻlgan koʻchishi natijasida yuzaga kelgan xavfli holat qazish maydonlarining har bir joyida past (Mezolit) madaniy qatlamga yetib borishga imkon bermagan.

Qazish maydonidagi past qatlam yuqori Paleolitdan Mezolitga oʻtish va Mezolitning birinchi bosqichiga, oʻrta qatlam esa asosan Mezolit va Mezolitdan Neolitga oʻtish bosqichiga tegishli. Bu yerda past va oʻrta qatlamlar orasida lal qatning boʻlmasligi ularning paydo boʻlish davrlari orasida uzun tanaffusning yoʻqligiga bogʻliq. Qatlamlarning litologik tarkibi va rangi orasidagi farq ehtimol tabiiy iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq. Buni qatlamning asosiy arxeologik materiallari – tosh asboblar va fauna qoldiqlari orasidagi yaqinlik, oʻxshashlik va bir-birini toʻldirishi holati ham tasdiqlaydi.

Topilmalar

Ana zağning past va oʻrta qatlamlarining materiallari oʻxshashligi, davrlar orasidagi farqning aniq koʻrsatkichi boʻlgan namunalarning kamligi sababli lagerning Neolit davriga oid topilmalarining koʻp qismi Mezolit davri mahsulotlari ichida berilgan.

Ana zağda olib borilgan arxeologik qazishlar bu yerda yuqori Paleolitning oxirlaridan boshlangʻich Mezolit davrining boshlarigacha, barcha keyingi tarixiy bosqichlarda ham uzoq yoki qisqa muddatli yashash boʻlganligini koʻrsatgan. “Ana zağa”da arxeologik qazishlar orqali olingan materiallarning ikki mingdan ortigʻi chaxmaq toshi, choy toshi va oz qismi suyakdan hamda boshqa materiallardan tayyorlangan mehnat asboblari hamda boshqa maqsadli topilmalar iborat.

Qoʻriqchi joyida çaxmaqdaşidan tayyorlangan 600‑dan ortiq kichik oʻlchamli (balandligi asosan 1,5 – 3,0 sm; baʼzan 5 sm oraligʻida) yadro topilgan.

Bundan tashqari Ana Zağa qoʻriqchisida joylashgan oʻq yeridan tahlil uchun koʻmir namunalari ham toʻplangan.

2022‑yil avgust oyida Mezolit davridan ham oldingi boʻlgan 5‑6 yoshli bolaning oyoq suyaklari topilgan.