Ceyranlar kampı

Ceyranlar lageri — Qobustan Milliy Tarix‑Badiiy Qorogʻining hududida, Kichikdas togʻining tekis sohasi shimol‑sharq qismida joylashgan qadimiy yashash joyi. Lager ustida qoyausti tasvirlar saqlangan 49, 49a va 49b raqamli toshlar orasida yaratilgan, maydoni taxminan 12 kvadrat metr boʻlgan yarim yostiqli boshpana topilgan. Arxeologik materiallar va qoyausti tasvirlarning xususiyatlari obidan Yuqori Paleolitning oxiridan boshlab Mezolit va Neolit davrlarining boshlariga qadar uzoq muddat foydalanilganligini koʻrsatadi.

Lager 2001‑yilda Ozarbayjonda dunyo ahamiyatli koʻchmas tarix va madaniyat yodgorliklari roʻyxatiga, 2007‑yilda esa UNESCOning Umumjahon Merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Tadqiqot

Ceyranlar lagerida 1973‑yilda, boshpananing ichki va tashqi qismlarini qamrab olgan 52 kvadrat metr maydonda arxeologik qazilmalar olib borilgan. Tosh davriga oid qoldiqlar boshpananing ichida, oʻrta asrlarda maldarlarning qishloq joyi sifatida foydalanishi natijasida yaratilgan qatlamning ostida topilgan. Qazilmalar vaqtida boshpananing ichida avvaliga taxminan 20 santimetr qalinligida yumshoq qatlam, uning ostida oʻrta asrlarga oid gil idish parchalari va ikki oʻq qolgan chirigan tuproq qatlam, pastroqda esa bir metr chuqurlikka qadar Tosh davriga oid gil va qum aralashmasi tuproq qatlam qayd etilgan. Madaniy qatlamning dengiz qumi bilan aralashgani sababli uning chegaralari va qalinligini aniq belgilash mumkin boʻlmagan. Lagerdan olingan tosh mahsulotlari va qoyausti tasvirlarning xarakteri yodgorlikning asosan Yuqori Paleolitdan Mezolite oʻtish bosqichi va Neolit davrining boshlariga xos ekanligini koʻrsatadi. Arxeologik va paleokografik maʼlumotlar Ceyranlar lageridan ming yilliklar davomida foydalanilganligini va uning Qobustanning qadimiy inson boshpana oʻrganilishi nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega ekanligini koʻrsatadi.

Oʻzbekiston mustaqilligini qayta tiklagandan soʻng Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2 avgust 2001‑yilda bergan 132‑sonli qarori bilan lager 26–1037‑sonli raqam bilan dunyo ahamiyatli koʻchmas tarix va madaniyat yodgorliklari roʻyxatiga kiritildi.

Arxeologik yodgorik joylashgan Qobustan Milliy Tarix‑Badiiy Qoʻriqxonasi 2007‑yil iyun 29‑da Yangi Zelandiyaning Kraystçerç shahrida oʻtkazilgan BMT merosi komitetining XXXI sessiyasida “Qobustan Qoyausti Sanʼati Madaniy Landshaft” nomi bilan UNESCOning BMT merosi roʻyxatiga kiritildi.

Paleogeo­grafik xususiyatlari

Qazıntılar vaqtida aniqlanganidek, 49‑sonli qoya ustidagi baʼzi tasvirlarning pastki qismi dengiz qumi qatlamlari bilan qoplangan. Shuningdek, qum qatlamining ichida baliq tasviri va sathini yuvib olib, tozalanmagan uchta ohaktosh parcha topilgan. Bu topilmalar maʼlum davrlarda Xəzər dengizining sathining hozirgi hududgacha koʻtarilganligini koʻrsatadi. Paleogeo­grafik maʼlumotlarga koʻra, Xəzər dengizining sathi turli davrlarda bir necha marta oʻzgargan. Dengiz sathining oxirgi Paleolit‑Mezolit davrida yuz bergan koʻtarilishlari Ceyranlar lagerining madaniy qatlamining qisman yuvilishiga va bu yerda qum hamda lil qatlamlarining shakllanishiga olib kelgan boʻlishi ehtimoli mavjud. Ceyranlar lagerining materiallarining qum va lil qatlamlari ichida topilishi, Xəzər dengizining sath oʻzgarishlarining Qobustan hududidagi qadimiy yashash joylariga taʼsirini koʻrsatadigan muhim paleogeo­grafik dalillar sifatida hisoblanadi.

Arxeologik materiallar

Lagerdan topilgan madaniy meros qoldiqlari asosan chaxmaqtaşi, çaydaşi va dəvəgözidan tayyorlangan asboblardan iborat. Chaxmaqtaşidan tayyorlangan topilmalar orasida besh dona yadro, toʻrt dona qaşov, bir dona trapezoid shaklidagi asbob, pichoqga oʻxshash plastinkadan tayyorlangan bir segment shaklidagi asbob, bir dona tishli mikro plastinka, besh dona ishlangan qelpa va on bir dona oddiy qelpa aniqlangan. Yadrolarning uchta konusga oʻxshash, ikkitasi esa kam ishlangan. Çaydaşidan tayyorlangan materiallar orasida yetti dona qelpa, bir dona copper tipidagi asbob, ikki dona qaşov va bir uchidan teshik ochilishga boshlangan, lekin tugallanmagan uzun shakldagi tosh buyum topilgan. Oʻlchamlariga koʻra, bu buyum asma sifatida ishlatilgan boʻlishi ehtimoli mavjud. Dəvəgözidan tayyorlangan materiallar toʻrt dona qelpa, bir dona baland qaşov va ikki dona tishli qelpadan iborat.

Qoyaustü tasvirlar

Ceyranlar lagerining joylashgan boshpana va atrofidagi 49, 49a, 49b va yaqinidagi 50 raqamli qoya toshlari ustida koʻplab qadimiy qoyaustü tasvirlar qayd etilgan. Ushbu tasvirlar orasida yon koʻrinishda urish usuli bilan ishlangan ayol, buqa, ceyran va yakka‑yakka gur tasvirlari ustunlik qiladi. Ishoq Jafarzadening dastlabki qaydida faqat 49 raqamli tosh alohida inventarizatsiya qilingan, boshpananing boshqa devor toshlari alohida raqamlanmagan. Shuning uchun keyingi tadqiqotlarda kirishning oʻng tomonidagi tosh 49b, orqa devor toshi esa 49v sifatida roʻyxatga olingan. Qoyalarda old koʻrinishda tasvirlangan qurolli ayol va erkak figuralari, buqa va qayiq tasvirlari ham aniqlangan.

49 raqamli tosh

"Ceyranlar" lagerining janub‑gʻarb devorini tashkil etuvchi 49 raqamli toshning ichkariga qaragan silli yuzasida umumiy 94 qoyaustü tasvir va koʻplab chiziq qoldiqlari qayd etilgan. Tasvirlarning aksariyatini ayol, buqa va ceyran figuralari tashkil etadi. Tosh ustida 33 ayol, 17 buqa va 16 ceyran tasviri bilan birga, 3 erkak, 2 qayiq, 1 echki, 1 gur, 1 baliq va aniqlanmagan bir qator hayvon va belgi tasvirlari aniqlangan. Ayol figuralari katta koʻkrakli, toʻla koʻylakli va mushakli oyoqli tasvirlangan, bir qismi esa yelkalarida mehnat asbobi bilan berilgan. Ushbu xususiyatlar ularning yuqori paleolit davri ayol figuralari bilan yaqinligini koʻrsatadi. Erkak tasvirlari soni kam boʻlib, koʻkraksiz, nozik tana tuzilishi bilan ayol tasvirlaridan farq qiladi.