Öküzler Kampı

Öküzlər düşərgəsi — Qobustan Milliy Tarix-Bədii Qoruğunun, Böyükdaş dağının yuqori seki qismida joylashgan va asosan Üst Paleolitning oxiri bilan Mezolit davri orasidagi oʻtish bosqichiga tegishli boʻlgan qadimiy yashash maskani. Düşərgə "Ana zağa"dan taxminan 50–55 metr shimolda, "Ovçular zağası"dan esa 25 metr janubda, ustida qoyausti tasvirlar boʻlgan 41 va 42 raqamli toshlar orasida aniqlangan. Xuddi shu toshlar ustida öküz tasvirlari boʻlishi sababli obida ekspeditsiya aʼzolari tomonidan "Öküzlər" düşərgəsi deb nomlangan.

Düşərgə 2001‑yilda Ozarbayjonda dunyo ahamiyatli koʻchmas tarix va madaniyat obidalari roʻyxatiga, 2007‑yilda esa UNESCOning Umumdunyo merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Tadqiqot

Öküzlər düşərgəsi Qobustan Milliy Tarix‑Bədii Qoruğining hududida Böyükdaş dağida, Ana zağadan 50–55 metr shimolda, Ovçular zağasidan 25 metr janubda joylashgan. Düşərgə, ustida öküz tasvirlari boʻlgan 41 va 42‑sonli toshlar orasida joylashgan. Öküzlər düşərgasida 1974‑yilda arxeologik qazishmalar olib borilgan. Tadqiqotlar natijasida aniqlanganki, qadimiy odamlar bu hududni uzoq muddat yashash maskani sifatida ishlatganlar. Xuddi shu toshlar ustida öküz tasvirlari boʻlishi sababli obida ekspeditsiya aʼzolari tomonidan "Öküzlər" düşərgəsi deb nomlangan.

Düşərgənin oʻrtacha qismi yomgʻir suvlari taʼsiri bilan yuvilganligi sababli madaniy qatlam faqat 41‑sonli toshning shimolida va 42‑sonli toshning sharq tomonida, taxminan 0,5 metr kenglikda va 0,5–10 santimetr qalinlikda saqlanib qolgan. Qazishmalar vaqtida düşərgadan 1000‑ga yaqin arxeologik material olingan.

Öküzlər düşərgəsinin tosh asbobi asosan Tosh davri uchun xos xususiyatlarga ega. Biroq, iskene tipidagi asboblarning koʻpligi, geometrik shakldagi asboblarning kamligi va qoyausti tasvirlarning xususiyati yodgorlikdan asosan Yuqori Paleolit oxiri bilan Mezolit davri orasidagi oʻtish bosqichida ishlatilganligini koʻrsatadi. Arxeologik qazilmalardan topilgan qushqoralar esa, lagerda qisqa muddat ichida Birinchi Temir va Soʻnggi Temir davrlarida ham ishlatilganligini bildiradi.

Oʻzbekiston mustaqilligini qayta tiklagandan soʻng Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2 avgust 2001‑yilda bergan 132‑sonli qarori bilan lager 26–1041‑son bilan dunyo ahamiyatli koʻchmas tarix va madaniyat yodgorliklari roʻyxatiga kiritildi.

Arxeologik yodgorlik joylashgan Qobustan Milliy Tarix‑Badiiy Qoʻriqxonasi 2007‑yil iyun 29‑da Yangi Zelandiyaning Kraystçerç shahrida oʻtkazilgan BMTning Xalqaro Meros Komiteti XXXI Sessiyasida “Qobustan Qoyausti Sanʼati Madaniy Landshafti” nomi bilan UNESCOning BMT Merosi roʻyxatiga kiritildi.

Arxeologik materiallar

Lagerdan topilgan tosh asboblari asosan chaxmaqtaşi va chaydaşi bilan tayyorlangan. Chaxmaqtaşidan tayyorlangan asboblar orasida qelpalardan yasalgan arxaik koʻrinishli, baland tishli uchli va gʻazli qashovlar, iskene tipidagi asboblar, shuningdek, pichoqvari taxtalardan tayyorlangan asboblar ustunlik qiladi.

Topilmalar orasida 8 ta yadro, 26 ta qashov, 12 ta iskene, 4 ta segment, 3 ta trapez shaklidagi asbob, shuningdek, biz, burgʻu, keser, tishli va pichoqvari taxtalar aniqlangan. Yadro asosan konusvari, prizmashakal va qalamvari boʻlib, kichik oʻlchamlarga ega.

Chaydaşi bilan tayyorlangan asboblar orasida har ikki yuzasi qirralangan ovalvari sirtqiruvchi, zarba asboblari va qoyausti tasvirlarni urish uchun ishlatilgan asboblar aniqlangan.

Bundan tashqari, lagerda devogʻoz toshidan tayyorlangan bir asbob, bir dona tosh igna, ikki dona baliqquloqidan tayyorlangan asma, 68 dona baliqquloqidan asma tayyorlash uchun yarim tayyor mahsulot, shuningdek qora mustahkamlaydigan modda (qir) va oxra boʻlaklari ham topilgan.

Sahna ustidagi tasvirlar

Qazishlar vaqtida 41‑raqamli toshning shimoliy yuzasida qadimiy tasvirlar avval maʼlum boʻlgan darajadan pastroq qismlargacha davom etgani aniqlangan.

Sharq tomoni

42‑raqamli togʻning sharq tomonining uzunligi 12 m, balandligi esa 6 m. Sirtning pastki qismida koʻplab petroqlif oʻymalgan boʻlib, ularning bir qismi eroziya natijasida zarar koʻrgan va baʼzi hollarda konturlari qiyin tanilgan holatga tushgan. Bu yerda 14 tasvir yaxshiroq saqlangan boʻlib, ularga toʻrt buzoq, besh inson figuri, bir qayiq va ikki noaniq fragment kiradi.

Öküz tasvirlari profil holatida va asosan tanalari chapga qaragan tarzda oʻymalgan. 12‑chi rasmda hayvon harakat holatida, tanasi qiyalik va ogʻir tuzilishga ega koʻrsatilgan. Figuraning uzunligi 110 sm, yelkalaridan balandligi esa 70 sm‑dir. Tasvirning old qismi katta berilgan, qalin, zich boʻyn, uzun bosh, katta toʻlqinli bugʻular, vertikal quloqlar, koʻkrak qatlari, siljigan qorin, koʻtarilgan va kuchli oyoqlar, dumaloq son va koʻtarilgan dum aniq koʻrsatilgan. Bu tasvir e.ə. VII mingillikka tegishli. 14‑chi rasmda öküz oyoq ustida tasvir qilingan. Uning tanasining uzunligi 160 sm, yelkalaridan balandligi esa 90 sm‑dir. Figuraning monolit va qiyalik tuzilishi, qalin, ildiz boʻyn, uzun bosh, katta toʻlqinli bugʻular, vertikal quloqlar, koʻkrak qatlari, koʻtarilgan va kuchli oyoqlar, dumaloq son va siljigan dum tasvirlangan. Bu tasvir ham e.ə. VII mingillikka tegishli. Boshqa öküz tasvirlari eroziya natijasida juda zarar koʻrgan va faqat bosh va boʻyning baʼzi qismlari saqlangan. Ular e.ə. VI–V mingilliklarga tegishli.