Aslanbəyli karvansarası

Aslanbəyli karvansarasi yoki Hacı Mahmud Əfəndiyning mehmon uyi — Qozax rayonining Aslanbəyli qishlogʻida joylashgan 19‑asrga oid meʼmoriy yodgorlik

Tarixi

Bu karvansara mahalliy din xodimi Hacı Mahmud Əfəndi Qarani (1835–1896) tomonidan oʻz uyining yonida dargʻah (tekīyə) maqsadida qurilgan. Yodgorlikning kirish darvozasida hijri 1301 sanʼati (milodiy 1883) aks etgan, bu esa qurilishning shu yili tugallanganligini koʻrsatadi. Hacı Mahmud Əfəndi uyining atrofida xonalar (kichik xonalar) qurib bir madrasa ochgan va bu xonalar keyinchalik birlashtirilib hozirgi karvansara binosini tashkil etgan. XIX asr oxirida karvansara Hacı Mahmud Əfəndining ziyoratgohi boʻlib, uning muridlari va mehmonlari shu yerga toʻplangan. 1938‑yilda Sovet matbuoti Aslanbəyli mehmonxonasida (xabarda "monastir" deb atalgan) 10 erkak va 4 ayol yashayotganini, devorlarida esa sevgi mavzusidagi sheʻrlar yozilganini qayd etgan. Sovet hukumatida diniy faoliyat toʻxtatilgandan soʻng bino bir muddat ombor (ixtisos ehtiyoti saqlash joyi) sifatida ishlatilgan

Meʼmoriy xususiyatlari

Aslanbəyli karvansarasi meʼmoriy uslub nuqtai nazaridan XIX asr Ozarbayjon qishloqlaridagi boy aholining turar‑joy binolariga xos xususiyatlarni olib boradi. Bino mahalliy toshdan qurilgan va Hacı Mahmud Əfəndining ikki qavatli turar‑joy uyiga yonma‑yon qurilgan. Karvansaraning bir qavatli binosi avval alohida xonalardan iborat boʻlgan, 1883‑yilda tugallangan va yagona tuzilma shaklini olgan. Kirish darvozasining ustidagi tosh kitobchalarda arab alifbosida "Sənə 1301" (1301‑yil) va "Dərgah Mahmud Qarani, ya Həzrəti Mövlana" soʻzlari yozilgan, bu esa binoning qurilish sanasini va u Shayx Mahmudning dargʻahi ekanligini koʻrsatadi. Karvansaraning hovlisida toʻrtburchak shakldagi, balandligi taxminan 1 metr boʻlgan kichik tosh qurilma joylashgan. Bu qurilma baʼzi yozuvlarda notoʻgʻri "türbə" (maqbara) deb koʻrsatilgan boʻlsa‑da, aslida Hacı Mahmud Əfəndi vafot etganda jonzati yuvilgan joy boʻlib, keyinchalik mahalliy aholi tomonidan muqaddas joy deb hisoblanib, tosh hasar bilan himoyalangan.

Himoya qilinishi va zamonaviy holati

Aslanbəyli karvansarasi Ozarbayjon davlati tomonidan mahalliy ahamiyatli tarixiy-arxitektura yodgorligi sifatida himoya qilinadi (inventar № 4538). Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Kabinetining 2 avgust 2001‑yil sanasidagi 132‑sonli qarori bilan tasdiqlangan roʻyxatga asosan mehmonxona, Hacı Mahmud Əfəndining uyi, turbasi va masjidi bilan birga himoya qilinadigan yodgorliklar qatoriga kiritilgan. Mustaqillik davrida, 1990‑yillarning oxirlarida Hacı Mahmud Əfəndining yashash uyi va mehmon uyi tiklanib, yana jamoat foydalanishiga berilgan. Şeyxning uyida uning xotira muzeyi tashkil etilgan, Turkiyada yashovchi qarindoshlarining sovgʻa qilgan shaxsiy buyumlari, jumladan 1908‑yilda Tiflisda nashr etilgan Seyid Mir Həmzə Nigarining “Divan”i eksponat sifatida namoyish etila boshlandi. Hozirda Aslanbəyli karvansarasi kompleksi (Şeyxning uyi va mehmonxonasi) ziyoratgoh-muzey sifatida faoliyat yuritadi.

Karvansaraning joylashgan joyi ham dini, ham qishloq turizmi nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. Bu yerda Hacı Mahmud Əfəndining turbasi (1890‑yillarda qurilgan, xalq orasida “Göy turbə” nomi bilan tanilgan) qishloqning qadimiy qabristonida joylashgan va keng ishonch markazi sifatida mashhur. Qozogʻiston, Gəncə va Borçalı hududlaridan boʻlib, koʻplab ziyoratchilar bu muqaddas oʻchogʻga niyat qilib keladi, turbani va dargʻoni ziyorat qilishadi. Mahalliy hokimiyat organlari maʼlumotiga koʻra, Aslanbəyliʼdagi turba va mehmon uyi kompleksi dini turizm uchun katta potensialga ega va mintaqada qishloq turizmining rivojlanishiga ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Ziyoratga kelganlar qishloqda maʼlum xizmatlardan foydalanadi, bu esa mahalliy aholining turizm faoliyatiga jalb qilinishiga imkon yaratadi. Karvansara kompleksi davlat himoyasi ostida saqlanish bilan birga, hududning maddiy-madaniy merosining noyob namunasiga aylantirilib, kelajak avlodlarga yetkaziladi.

Manbalar

Faiq Nəsibov. Hacı Mahmud Əfəndi. Aslanbəyli və Nigarilik. II Xalqaro Həmzə Nigari Simpoziumi, Baki, 2004.

Ushbu maqolada Hacı Mahmud Əfəndi hayoti, Aslanbəyli qishlogʻidagi faoliyati va Nigarilik tariqati bilan aloqalari batafsil oʻrganiladi.

Sadiq Qara. Bura Qazaxdir. Baki, 2003.

Kitobda Qazax hududining tarixi, madaniyati va mashhur shaxsiyatlari haqida maʼlumotlar mavjud.

Kamal Abdullayev. Ozarbayjonda muqaddas ziyoratgohlar. Baki: Çinar-Çap, 2007.

Asarda Ozarbayjonning turli hududlarida joylashgan muqaddas ziyoratgohlar, shu jumladan Aslanbəyli qishlogʻidagi turba va karvansar haqida maʼlumotlar taqdim etiladi.

Paşa Yaqub. Doʻrulan umidlar. Baki, 2009.

Ushbu kitobda Ozarbayjonning dini va madaniy merosi, shuningdek Hacı Mahmud Əfəndi kabi shaxsiyatlarning faoliyati haqida maʼlumotlar beriladi.

"Qırmızı Şəmkir" gazeti, 1938‑yil.

Ushbu gazetada Sovet davrida Aslanbəyli qishlogʻidagi mehmonxona va u yerda yashovchi odamlar haqida maʼlumotlar mavjud.

Sputnik Ozarbayjon. Nəqşibəndilikning soʻnggi ozarbayjonli xalifasi. 24 yanvar 2017.

Ushbu maqolada Nəqşibəndilik tariqati Ozarbayjondagi soʻnggi vakillari va ularning faoliyati haqida maʼlumotlar beriladi.