Hacı Mahmud Əfəndi türbəsi

Hacı Mahmud efendi turbasi yoki Göy turba — Hacı Mahmud Efendining oʻgʻli; Aslanbeyli qishlogʻining qadimiy qabristonida turba va mahalliy ahamiyatli tarixiy yodgorlik.

Haqqida

Turba Aslanbeyli qishlogʻining qadimiy qabristonida, İncəsu daryosi boʻylab choʻzilgan el yoʻlining chap tomonida joylashgan. Qazax, Gəncə va Borçalı viloyatlarida “Göy turba” sifatida tanilgan Hacı Mahmud Əfəndining turbasi ham xalqning eʼtiqod joyi sifatida mashhur. Bu yerga ahd qilib kelganlarning soni‑soni maʼlum emas. Gəncə‑Qazax, Borcalı viloyatlarida, Dağıstan, Turkiyada tanilgan bir ziyoratgohdir.

Keng va mustahkam devor ichida joylashgan toʻrtburchak turba 1893‑yilda qurilgan.

1835–1896‑yillarda yashagan Hacı Mahmud Əfəndi oʻz davrining tanilgan din arbobi boʻlgan. U dini taʼlimini Turkiyada olgan. Hacı Mahmud Əfəndi sevimli ustozi Seyid Mir Həmzə Nigari Qarabağiyaga hurmat ramzi sifatida Turkiyaning Amasya shahrida, uning dafn qilingan joyida katta bir turba qurdirgan. Turbaning oldiga Hacı Mahmud Əfəndining ismi yozilgan doska oʻrnatilgan.

Binoning baʼzi elementlari koʻk rang bilan boʻyalganligi sababli xalq orasida unga baʼzan Göy turba ham deyiladi. Turbada oʻz ilm‑i va saxovatiga qarab butun hududning hurmatini qoʻlga kiritgan Hacı Mahmud Əfəndi Qaranin (1835–1896) va uning hamkasbi Seyid Yasining qabrlari joylashgan.

Aslanbəyli qishlogʻidagi turba ham ham goʻzal meʼmorlik namunasidir. Obida kunbuz bilan qoplangan, yuz qatlamli meʼmorlik dekorlari, ornament va kitobalar bilan bezatilgan. Turbaga maxsus goʻzallik berish uchun chatma taglar qurilgan. Obidaning qurilish tarixiga devorlariga Arab alifbosida oʻyilgan yozuvlardan aniqlanadi. Kirish darvozasidan bir oz yuqorida madde‑tarix yozilgan. "Binai‑türbeye‑tarix arar tabi bulur qevvas, Dedi kim bu ğəriq oldu səfa Allah səfadır bu. 1318". Bu baytning maʼnosidan maʼlum boʻladiki, sheʼrdagi ebced hisobiga koʻra topilgan soʻz "ğəriq" soʻzidir. Bu, Hijri‑qamari taqvim bilan 1310‑yil, milodiy taqvim bilan 1892‑yilga toʻgʻri keladi. Biroq baytning oxiridagi sanada 1318‑yil koʻrsatilgan. Bu sanani tekshirgan mualliflar turbaning 1892‑yilda qurilganini yanada toʻgʻri sana deb hisoblaydilar. Qurilish atrofida qabriston joylashgan. Yaqin qolganning ustida 1909‑yilda Hamid Əfəndi tashabbusi bilan qurilgan Masjid va Hacı Mahmud Əfəndining uyi barpo etilgan.

Tarixi

Yaqin doʻsti va eʼqidiy yoʻldoshi boʻlgan Seyid Yasinning 1892‑yilda kutilmagan vafoti soʻng Hacı Mahmud Əfəndi uning maqbarasi ustida turba barpo etadi. Uch yil oʻtgach oʻzi ham vasiyati bilan u yerda dafn qilinadi. Aytilishicha, turbaning loyihasini Hacı Mahmud Əfəndi Turkiyadan olib kelgan. Qurilishini Incha daryosining va Borçalining eng mashhur ustalari bajarilgan. Qurishga rahbarlik Hacining kurakani Daşsalahlı Mustafa bəy Miralayev qilgan. Turba muqaddas hisoblanadi va hatto sovet hokimiyati davrida qoʻyilgan taqiqalarga qaramasdan, hozirgacha barcha yillar uzoq va yaqin ellardan kelgan odamlar tomonidan ziyorat qilinadi.

Sovetlar davrida turbani ziyorat qilish juda qiyin boʻlgan. Hatto repressiya yillarida uning ustidagi oltin oy va yulduz ramzi ham oʻgʻirlangan. Biroq keyinchalik mahalliy jamiyatning mablagʻi hisobiga tiklangan.

Meʼmorlik tuzilishi

Hacı Mahmud Əfəndi turbasi (ichki maydoni 4×4 metr) toʻrtburchak shaklga ega. Turbaning balandligi 6 metr. Devorlari ich tomondan qum‑sement aralashmasi bilan suvlangan va yashil rangda ishlangan. Turbada bitta kirish darvozasi va ikki deraza mavjud. Ichida ikki qabir joylashgan. Kirish darvozasidan ichida — chap tomonda Hacı Mahmud Əfəndining, oʻng tomonda esa Seyid Yasin Əfəndining qabri. Bosh toshlarda forscha yozuvlar oʻyilgan.

Eslatib oʻtish kerakki, Seyid Yasin efendi Mahmud efendining doʻsti boʻlgan. Turbani devorlari tosh plitalar bilan qoplangan. Turba oʻzi kabi saqlanib qolgan. Biroq 1987‑yilda bu yerda taʼmir ishlari amalga oshirilgan. Taʼmir ishlari turbada yigʻilgan nazir‑niyaz hisobiga bajarilgan.

Turba davlat tomonidan roʻyxatga olingan.