Azret-Sultan

«Azret Sultan» Milliy tarixiy-madaniy muzey-qorogʻi – RMQK respublikamizdagi asosiy muzeylarning biri, tarixiy arxitektura majmuasi.

Muzey islom dinining yorqin elchisi, «Turkiston pir» deb atalgan ulamo Koʻja Ahmet Yasaýi (Azret Sultan) hurmatiga bagʻishlab XIV asrning oxirida Amir Temur qurdirgan koʻshak asosida Turkiston shahrida 1977 yil 28 martda «Respublik Koʻja Ahmet Yasaýi koʻshak arxitektura binosi muzeyi» sifatida ochildi. 1989 yil 28 avgustda Qozogʻiston SSR Ministrlar kengashi №256 qarori bilan «Azret Sultan» davlat tarixiy-madaniy qorogʻi-muzeyi» deb tashkil etildi. Shuningdek, Qozogʻiston Respublikasi Hukumatining 2015 yil 24 iyuldagi № 585 qaroriga muvofiq Qozogʻiston Respublikasi Madaniyat va sport vazirligining «Azret Sultan» davlat tarixiy-madaniy qorogʻi-muzeyi» respublika davlat muassasasi qayta tashkil etish yoʻli bilan tashkil etildi. 2023 yil 19 dekabrda Qozogʻiston Respublikasi Prezidentining №415 Farmoni bilan «Azret Sultan» davlat tarixiy-madaniy muzey-qorogʻiga mamlakatimizda muzey-qorogʻlar orasida birinchi boʻlib «Milliy» maqomi berildi.

Muzey-qorogʻda Tarixiy-madaniy meros yodgorliklarini himoya qilish va roʻyxatga olish, Qorongʻini saqlash va roʻyxatga olish, Ilmiy-tadqiqot ishlari, Ekskursiya va targʻibot, Xizmat koʻrsatish va ekspluatatsiya boʻlimlari faoliyat yuritadi. Tarkibida 43 tarixiy-madaniy yodgorlik bor. 1 tasi xalqaro, 21 tasi respublika, 2 tasi mahalliy ahamiyatga ega. 19 yodgorlik oldindan roʻyxatga olish roʻyxatiga kiritilgan.

Koʻja Ahmet Yasaýi koʻshakining qurilishi 14 asrning oxirida qurilgan. Koʻshak qurilganidan beri taqdiri qozogʻiston xalqining tarixi bilan birlashgan. Koʻshak atrofida Jolbariy xon, Esim xon, Jängir xon, Täuke xon, Abylay xon, Qasym xon, Qaz ovozli Qazıbek bi, Jänibek batır va boshqalar mashhur shaxslar dafn etilgan.

1864 yili iyun oyida Kenesary hanning oʻgʻli Sızdık sultan himoya qilayotgan kəsəni Rossiya generali Chernyaevning qoʻshinlari toʻp bilan otishdi. Aziret Sultan masjidining Islomning Qozogʻistondagi asosiy markazi sifatidagi dini xizmatiga toʻsiq qoʻyishga intilgan kommunistik totalitarizmning harakatlari ham maqsadlariga erisha olmadi.

Turkistonning asosiy yodgorligi boʻlib hisoblangan Xalqaro darajadagi Qoʻja Ahmet Yasaýi kəsəsi oʻrta asrning tengsiz arxitektura asari sifatida 2003 yili UNESCOning butun dunyo merosi roʻyxatiga kiritildi. Dunyo ahamiyatiga ega boʻlgan yodgorikning milliy panteon sifatidagi alohida oʻrni ham ajralib turadi. Qorogʻ-muzey Qoʻja Ahmet Yasaýi kəsəsi bilan birga Katta qilyoq (yer osti masjidi, XII asr), Auliye Qumshiq Ata qilyoqi (XII asr), Sakkiz qirli kəsə (IV–XVI asrlar), Ulıqbekning qizi, Abılqayır haning xotinasi Rabiya Sultan Begim kəsəsi (XV asr), Sharq monshasi (XVI–XVII asrlar), Esim han kəsəsi (XVII asr), t.b. arxeologik, tarixiy-arxitektura va tasviriy sanʼatning eng yaxshi yodgoriklarini oʻz ichiga oladi. Qoʻja Ahmet Yasaýi kəsəsi atrofida Jolbarys han, Esim han, Jängir han, Täuke han, Abylay han, Qaz ovozli Qazıbek bi, Janibek batyr, Bögenbay batyr t.b. 300‑dan ziyod tarixiy shaxslar dafn qilingan boʻlsa, qorogʻ-muzey mutaxassislari tadqiqotlari natijasida shu shaxslarning hozirgi kunda 231‑i aniqlangan. Muzey‑qorogʻning omborida 25594 dona qimmatli tarixiy yodgoriklar saqlangan. Ularning orasidagi yozma, arxeologik etnografiya va numizmatik guruhiga kiruvchi yodgoriklarning talablarga muvofiq saqlanishi uchun soʻnggi namuna maxsus qurilmalar oʻrnatilgan.

«Azret Sultan» davlat tarixiy-madaniy muzey-zavodi» RMQK mamlakatimizdagi barcha respublikaviy, viloyat muzeylari bilan hamkorlik oʻrnatgan va ularning orasida tashrif buyuruvchilari eng koʻp boʻlgan muzey hisoblanadi. Tashrif buyuruvchilarga koʻrsatiladigan xizmat turlari ham talabga mos tizimli yoʻlga qoʻyilgan. Bunday amalga oshirilgan tadbirlar natijasida zavod-muzey 2015 yilda xalqaro ICOM uyushmasining «Yil muzeyi» diplomiga ega boʻlsa, 2016 yilning xulosasi boʻyicha Milliy biznes-reyting dasturining «Oʻrganish surʼati» nominasiyasida Qozogʻiston muzeylari boʻyicha «Sohada yetakchi» unvoniga, «Oltin» reytingiga ega boʻlib, Xalqaro sertifikat va maxsus «Oltin qyran» medali bilan mukofotlandi.

Qoʻja Ahmet Yasaui arxitektura majmuasi UNESCOning Qizil kitobiga kiritildi. Buyuk Ipak yoʻlining Almatı – Taraz – Turkiston boʻlimining qayta jonlanishiga muvofiq, Qozogʻiston Respublikasi va Turkiya Respublikasi hukumatlarining himoyasida Azret Sultanning madaniy, material va ruhiy meroslari tiklanmoqda.

Yasauitanu ilmiy markazi

«Yasauitanu» ilmiy markazi – 2023 yilda Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti Qasym-Jomart Tokayevning topshirigʻiga binoan tashkil etildi.

Davlat rahbari 2023 yil 17 iyun kuni Turkiston shahrida oʻtkazilgan «Adolatli Qozogʻiston – Halol fuqarolar» nomli Milliy yigʻilishning ikkinchi sessiyasida Yasaui ilmini chuqur oʻrganish zarurligini taʼkidladi.

Prezident topshirigʻiga binoan, 2025 yilda «Azret Sultan» Milliy tarixiy-madaniy muzey-zavodi yonida maxsus ilmiy markaz ochildi. Markazning asosiy maqsadi – Qoʻja Ahmet Yasaui merosini keng qamrovli oʻrganish, targʻib qilish va Yasaui ilmining turkiy-islam tsivilizatsiyasidagi oʻrnini ilmiy jihatdan aniqlash.

Ilmiy markaz Yasaui ijodi, sufiylik anʼanalari, turkiy ruhiyati va dini-madaniy meroslar yoʻnalishida asosiy va amaliy tadqiqotlar olib boradi.

Maqsadlari va vazifalari

Markazning asosiy maqsadi – Qoʻja Ahmet Yasaui ilmini kompleks tarzda oʻrganish va ilmiy xulosalar shakllantirish.

Asosiy vazifalari:

Yasaui ilmini tarixiy, adabiy, falsafiy va dini nuqtai nazardan kompleks tadqiq qilish;

«Diuani hikmat» va boshqa asarlarning mazmunini tahlil qilib, koʻp tomonlama tahlil oʻtkazish;

Turkiy-islam sivilizatsiyasidagi Yasaui merosining ahamiyatini aniqlash va hozirgi zamonga taʼsirini oʻrganish;

Qadimgi qoʻlyozmalar va kamyob kitoblarni ilmiy tavsiflash, raqamlashtirish va nashr etish;

Arxiv materiallarini toʻplash, ilmiy aylantirishga kiritish;

Mahalliy va xorijiy ilmiy tashkilotlar bilan birgalikda loyihalar amalga oshirish;

Ilmiy maqolalar, monografiyalar va toʻplamlar nashr etish;

Konferensiyalar, seminarlar, dumaloq stollar tashkil etish;

Yosh tadqiqotchilar va talabalar uchun ilmiy-taʼlim kurslari oʻtkazish.

Xizmat yoʻnalishlari

Markaz quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha ish olib boradi:

Asosiy va amaliy ilmiy tadqiqotlar oʻtkazish;