Segizkyrly Mausoleum

Täuke han kesenesi — Respublikalik ahamiyati bor yodgorlik. Qoʻja Ahmet Yasaýi kesenesining janubi-sharq minorasidan 40 metr masofada joylashgan.

Kesene toʻliq saqlanmay jurtı faqat qolgan. Loyiha boʻyicha u kichik portal shaklida shimoli-sharqga qarab choʻziladi. Kumbezning ichki tomoni devorlari 8 quvvatli va 8 qirli boʻladi. Juda yomon yirilib ketishidan ham uni qayta tiklash imkoniyati yoʻq. Keseneden sahna topilmadi. Poli kvadrat gʻishtdan oʻralgan. Polidan qirgʻich toshdan qashlangan, yozuvlari toʻliq oʻshgan uch qulpy tas topildi.

1958 yili B.N. Nemtsova, 1974 yili T.N. Senigova, 1997 yili E. Smagʻulov, M. Tuyaqbaevtar olib borgan arxeologik tadqiqot ishlarining natijasida Segiz qyrli kesenedə 3 dafn joyi aniqlangan. Turkiston arxeologik ekspeditsiyasining rahbari, arxeolog M.Q. Tuyaqbaevning «Eski Turkiston panteonlari» degan asarida quyidagicha maʼlumot beriladi: «Segiz qyrli kesene, XVIII‑ğ. Täuke hanǵa bagʻishlab qurilgan. Bu joʼngʻar shapqinshiligi xavfi kuchayib turgan davr edi. Tap shu qiyin‑qistau zamonda, xoʻjalik orqaga ketib, sultonlar, xonlar, bilär orasida biravzilik, birlik boʻlmagan paytda, 1715 y. vafot etgan Täukeǵa bagʻishlab yer ostida murgʻexonasi bor, yer yuzidagi kesene oʻzi balandligi 10 metrdan kam boʻlmagan (keselarning balandligi uzunligiga teng boʻlgan), katta qurilish qurish juda qiyin edi. Peshdagi ham shunday (10 m) boʻlganda hech qanday asoslarsiz qoldirilgan bu qurilish tugamasdan oʻz vazni bilan bir zumda qulab, sinib qolardi. Ichiga qoʻyilgan qulpitastarning ham marmardan emas, oddiy qumtastan yasalganligi, tuzilishining aniq yonidagi Rabiya Sultan begʻim kesenesining nusxasi boʻlishi, tosh oʻymagʻich ustalar, toshga marsiya qoʻshiq yozuvchi baʼdizchilar, kesene quruvchi, kupez oʻratuvchi maxsus usta va arxitektorlarning ham yoʻqligini koʻrsatadi. Bu kesenening balandligi 6,9‑7 m boʻlib, bir qavat kupez bilan yopilgan, peshdagi ham 7 m atrofida boʻlganiga biz ishonamiz. Täuke han vafot etganidan keyin uning qabirining ustiga qurila boshlagan bu kesenedə u bilan birga 1727 y. vafot etgan oʻgʻli Bolat han ham 1738 y. vafot etgan kichik oʻgʻli Sameke han ham dafn qilingan. 2020 yili “Qazqayta yangartu” RMK muassasasi tomonidan kesenening devorlari 2,5 metr darajagacha koʻtarildi». Kesenening qirandisini 1958 y. N.B. Nemtsova arshib tadqiq etgan. Ekspeditsiya tarkibida ishlagan antropolog V.Ya. Zezenkova kesene polida OB‑dan SH‑ga yoʻnalgan qator joylashgan uch qumtastan yasalgan qulpitastarning oʻrtasining ostini qazib tadqiq etadi. Yer yuzasida 0,5 m chuqurlikda joylashgan suyak oʻlchamlarini olib, boshiga maxsus tadqiqot olib borib «...suyak mongoloid nəsilining Janubiy‑Sibir tipiga xos xususiyatlari bor erkak odamga tegishli (bu tip qozoq‑qırğız xalqlariga mos keladi)» degan xulosa qiladi. Oʻqimchilar orasida bu kesenening qachon qurilganligi haqida bahs mavjud – N.B. Nemtsova XVI‑XVII‑ğ. deydi, A.N. Proskurin XIV‑ğ. deydi. Aslida bu olimlar dafn qilingan odamlarning qanchalik chuqurlikda yotganiga eʼtibor bermagan. N.B. Nemtsova pol darajasidagi idish sinishlariga qarab davrni belgilaydi, A.N. Proskurin kesenening birinchi darvozi janubiy burchagida boʻlgan deb taxmin qiladi va uni XIV‑ğ. qurilgan, keyinchalik XVIII‑ğ. toʻliq qayta taʼmirlangan, darvozi, portali SH‑dan chiqarilgan deydi. 1974 y. T.N. Senigova, 1997 y. E.Ä. Smagʻulov va N. Imazhanovtar olib borgan qazma va tadqiqotlar bu qurilish aslida eski qurilish ustiga qurilganligini koʻrsatdi. XVIII‑ğ. boshida Täuke han vafot etganidan keyin eski kesenega dafn etilib, keyin uning yoniga 1727 y. vafot etgan oʻgʻli Bolat, 1738 y. vafot etgan kichik oʻgʻli Sameke uning ikki tomoniga dafn etilganidan keyin kesene hozirgi holatda qayta qurilgan. Shu paytda pol ham pastga tushirilib XVI‑ğ. darajasiga yetadi, buning dalili suyaklarning polga juda yaqin yotishi, ularning ustidagi tuproq 1 metrga yetgan. Qurilish XVIII‑ğ. ga tegishli.