Qyluet

Qylýwet yer asty meshiti – Turkıstan oblısınıñ respublıkalıq mañızı bar tarih jäne mädäniyet eśertkışteri tizimine engen qala qurılısı jäne säwlet qatarındagı eśertki.

Joylashuvi

Turkıstan qalasındağı Qoja Ahmet Yassaui kesenesinen oñtüstikke qarap 120 m aşıqtıqta joylaşıp, XII ğasırda salınğan ortaǵasırlıq dini säwlet qurılıstarınıñ biri. “Qylýwet” sözi arab tilinde “haluwatun” – jalǵız, oñtüstä qalw, jeke bolw degen maǧnını bildirip, Jaratwşaǵa oñtüstä otırıp qulşılıq etiw maǧnasın beredi. Qoja Ahmet Yassaui 63 jasında Qylýwet meshítin arnawlı saldırap, qalğan ömirin osında ötkizgen jäne Diwani hıkmet, Mirat-ul-qulub, Paqırnama jäne t.b. köp sanlı eńbekterin jazıp qaldırğan degen derekter kezdesedi.

Meshítniñ tasvirı

Tengiz deñgeýinen 228 m biiktikte, jartılay yer astında joylaşıp turǵan Qylýwet meshiti kezde 18 bólimden turǵan. Meshítniñ yer astında joylıwı, ol jaqta ómir sürw jaǵdaïların awáraıyına tăweldi etpew maqsatıǵa säykes. Mısalı, jerastı qıstı jılı, al jazda salqın. Meshítniñ ishinde adamnıñ ómir sürip, ǵibadät etiwine jan-jaqtı qolaylı jaǵdaïlar jasalǵan. Meshíttegi bólimder:

“Ğar” bólimi – bir adamnıñ qulşılıq etiwine arnalǵan jeke bólim. Ol yer astında 4‑4,5 metr tereñlikte joylaşıp turadı. “Ğar” bóliminiñ qabırğaları qýdırılǵan kirpishten salınǵan, “balki” ǵıdası boyınşa jasalǵan tört qırlı kúmbizben jabılǵan. Qabırğalarında şuñğıl oýıqtarı bar jäne XII ğasırdaǵı “Äwliye Qumşıq Ata” meshítiniñ qurılısınıñ sızbasy beýnelgen. Bólimniñ uzınlığı 135 sm, eni 135 sm jäne biiktigi 175 sm.

“Jamaʼatxona” boʻlimi – Qylýwet meshiti ichidagi eng katta va derazali yagona boʻlim. Meshiting asosiy kupuzi shu Jamaʼatxona boʻlimi ustida joylashgan. Kupuzning ichki tomoni yogʻochdan yasalgan, tomi temir bilan qoplangan. Tomni ushlab turuvchi asos sifatida maxsus ustunlar qoʻyilgan. Boʻlimning uzunligi 20,9 metr, eni 14,7 metr va umumiy kupuz bilan birga hisoblaganda balandligi 6,4 metr.

“Qújıra” boʻlimi – shogirdlarga moʻljallangan xona.

“Meshit” boʻlimi

Issiq suv tayyorlaydigan, yuvish, hoʻjalik boʻlimlari. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, meshiting mehmonxonalar va ot qoʻriqlari ham boʻlgan.

Arxeologik izlanishlar

Qylýwet meshiti Ulı Otan urushi yillarida gʻishtlarini yogʻ moy zavodini urish uchun buzilgan. Shunga qaramay 1972‑1973 yillarda T.N.Senigova va 1979 yilda E.A.Smaǵulov tadqiqotchilarining olib borgan arxeologik tadqiqotlari natijasida XV‑XVI asrlarga xos «Qylýwet» meshiti joyi aniqlangan. 1942 yilda arxitektor olim A.L.Shmidning tayyorlagan maketi asosida shu yerda qayta tiklandi.

Tadqiqot va tiklash davomida qylýwetning qurilishi bir necha bosqichdan iboratligi aniqlangan. 1994 yildagi «Qozogʻistonning tarixiy-madaniy yodgorliklar roʻyxati» Janubiy Qozogʻiston viloyati boʻyicha toʻplamiga №590.11 raqamli nom bilan kiritilib davlat nazoratiga olingan.

Senigova T.N. va Smaǵulov E.Á. olib borgan arxeologik tadqiqotlar natijasida Qylýwetning qurilishi ikki bosqichdan iboratligi aniqlangan. Ilgari qurilgan qismi №1‑dan 7‑gacha boʻlimlar, ular XV‑XVII asrlar oraligʻida qurilgan, №8‑dan 20‑gacha boʻlgan shimol‑sharq qismi XVIII‑XX asrlar oraligʻida qurilgan deb topildi. Faqat №18‑ga r boʻlimi (№3 boʻlim ostida joylashgan) Ahmet Yassaui davrida, yaʼni, XII asrda qurilgan. (№1‑rasm).

1996 y. Turkiston arxeologik ekspeditsiyasi (Smagʻulov E., Tuyakbaev M.) Qyluyet kompleksining pol ostida Gʻar joylashgan Masjid xonada (3‑chi xona) arxeologik qazma olib bordi. Barchasidan avval Gʻar xonasining devorlari Masjid xonasining devorlari bilan yoʻnalishlari mos kelmaydi, bu ularning har bir davrda qurilganligini ishora qiladi. Gʻar xonasining devorlari 15 gradusga egri tushgan, shunday qilib Gʻar xonasi bugungi kunda Masjidning darvoza ostida joylashgan. Qurilish rejasida Gʻarga tushadigan lyuk oyi Masjidning SH devorining tashqarisida joylashgan, buni A.L.Shmidning 1942 y. yaratgan maketidan ham koʻramiz. Keyinchalik, 1980‑yillarda Qyluyet loyihasini chizganida Masjid xonasining SH devorini tashqariga qarab 1 metrga siljitib, Gʻarning lyugi Masjid xonasining ichida qolgan.