Csővári No 1 Cave

Csővári 1‑sonli gʻor Macaristoning alohida himoyalangan gʻorlari orasida joylashgan. Duna–Ipoly Milliy Parkida joylashgan Cserhát togʻ tizmasida topilgan. Arxeologiya va paleontologiya topilmalaridan olingan.

Tavsifi

Gʻorning kirishlari Csővár tashqarisida, Vár‑togʻning janubiy‑gʻarb tomonida, choʻqqida joylashgan qalʼa qasridan taxminan 15 m pastda joylashgan. Bu yerda qalin qatlamli (20–30 sm) togʻ triass davriga mansub ohaktosh qatlamlari mavjud. Qatlamlar sharqga 20–40° burchakka egilgan. Ikkala gʻor kirishlari atrofidagi hudud tektonik jihatdan preformalangan, yoriqlar kristallik kalkat bilan toʻldirilgan. Csővári 2‑sonli gʻor Csővári 1‑sonli gʻordan sharqga taxminan 50 m, taxminan 10 m pastda joylashgan kirishlarga ega.

Gʻor ikki boʻshliqdan iborat boʻlib, ular bir-birining ustida joylashgan. Pastki (katta) boʻshliqning kirishi roʻka shaklida, taxminan 0,25 m² maydonga ega. Kirish atrofida ham ustki shakldagi yoriqlar mavjud, ularning baʼzi joylarida damlam tosh qoplamasi va borsoq tosh qoplamasi bor. Kirish ortida joylashgan yagona katta boʻshliq ham yoriqli shakllar bilan toʻldirilgan, uning gʻarbiy devorida tayyorlangan qatlam plastinkalari mavjud. Shiftni boshlangʻich damlam tosh shakllari qoplagan, yon devorlarda baʼzi joylarda borsoq tosh shakllari kuzatiladi.

Ushbu xonadan sharqga kichik, qumtepa xonaga chiqish mumkin, uning pastki qismi kichik yoriq boʻylab ochilgan. Xonaning janubiy yon devorida ham baʼzi yoriqli shakllar kuzatiladi. Yuqori boʻshliq pastki boʻshliqga nisbatan ancha kichik. Bir kichik shar boʻlimi devorga yopishib chiqish mumkin. Devorda bir necha xos shar boʻlaklari mavjud. Devorlarda ham damlam tosh qoplamasi yupqa. Ehtimol, avval yoʻqolgan katta xona bilan pastki va yuqori boʻshliqlar bir-biriga ulangan.

1984‑yilda birinchi marta Csővári 1‑sonli gʻor sifatida adabiyotda keltirilgan. Gʻor adabiyotda Csővári I. gʻor (Bertalan 1976), Csővári Vár‑tepa‑gʻori (Bertalan, Schőnviszky 1976), Uhu gʻor (Bertalan 1976) va Uhubargʻor (Patay 1932) nomlari bilan ham uchraydi. “Uhu” soʻzi nomida paydo boʻlgan, chunki Patay Pál gʻorda bir uhupart (buzoq) koʻrgan.

Kutatma tarixi

1931‑yil 22‑avgustdagi Pesti Naplóda shunday yozilgan: baron Prónayning Csővári mulki yonida joylashgan Vár‑tepa D‑tomoni, eski qalʼa qoldiqlari ostida gʻor bor, lekin uning kirish imkonsizligi sababli hech kim bilmagan. Ov paytida Patay Pál gʻorni kashf etdi, keyin unda sinov qazish ishlarini olib bordi. Hozirda Nemzeti Múzeum xodimi Gaál István joyga borgan, keyingi qazish ishlarini mutaxassisona boshqarish uchun. Gaál István shuni aniqladi: hozirgi qazishlar bir vaqtlar eng yuqori gʻorning yirtilgan qismlari orasida boʻlib oʻtgan, u yerda qadimgi odam oxirgi marta yashagan. Shubhasiz, minglab yillar avval qadimgi odam gʻorda yashagan.

Gʻorda bir necha kichik yon boʻlimlari bor, ular turli maqsadlarda ishlatilgan: qadimgi odamning qurol ombori, yashash xonasi va uxlash joylari boʻlgan. Har bir boʻlim taxminan 4,5 m uzunlikda, 3 m kenglikda va 2 m balandlikda. Topilmalar orasida hozirgacha eng qimmatli – diluvial yirik yongʻoq burunli hayvon suyaklari. Shuningdek, qadimgi rhinokerosning kichik suyaklari, shuningdek, muz davri hayvonotiga mansub taránd (yovvoyi kiyik) va qutb quyonining suyaklari ham topilgan. Tosh asboblar topilmadi, chunki hamma narsa qoldiqlar bilan qoplangan, asboblar esa doimo yer yuzasida topilgan. Suyak boʻlaklari orasida esa, albatta, koʻp miqdorda, shakli arga oʻxshash teshilgan suyak topildi, uni qadimgi odam teri teshish uchun ishlatgan.

1932‑yilgi Természettudományi Közlönyda 1931 bahorida Patay Pálning qadimgi odam yashash joyini izlash uchun Hillebrand Jenő taklifiga binoan Csőváron joylashgan Vár‑tepa D‑ga, Ördög‑árokga qaragan tomonida boʻlgani aytiladi. Togʻning kreta jinsidan iborat tik tomonida, togʻ tosh devori tagida, tepa ostida taxminan 15 m masofada quloq shaklidagi chuqur joyni Patay Pál topdi, keyinchalik qazish paytida uni Uhubarlang deb nomladi, chunki bu joyda bir necha yil avval uhupár (qorongʻu qush) yotib turardi. Quloq taxminan 4 m baland, 4 m uzunlikda va 3 m kenglikda edi. Shakli va joylashuvi tufayli u erda muz davri odam yashaganiga oʻxshadi. Shuning uchun Patay Pál bu yerda qadimgi odam asboblari, qoldiqlarini topish uchun izlanish olib boradi, deb oʻyladi. 1931‑yilda uch marta, oxirgi safar 2 kun davomida Gaál István boshchiligida Patay Pál quloq tagida qazish ishlarini olib bordi.

Qazish paytida Patay Pál uch qatlamni kuzatdi (3‑rasm). 1‑qatlam 30–35 sm qalinlikdagi humus qatlamidir. 2‑qatlam 30–35 sm qalinlikdagi qorongʻu sariq, tosh boʻshogʻli qatlam. 3‑qatlam tosh boʻshogʻidan iborat boʻlib, uning qalinligi nomaʼlum. 3‑qatlamda toshlar orasidagi boʻshliqlarni ochiq sariq tuproq toʻldirgan. Har doim 2‑va 3‑qatlamni bir-biridan ajratish mumkin emas edi. Aniqki, tosh boʻshogʻi quloqqa shunday tushganki, avvalgi gʻor hozirgi quloq boʻlib qolgan. Muz davrida (bu sariq tuproq buni tasdiqlaydi) gʻorning shiftining old qismi qulab, gʻor tagini toʻldirgan. Gaál Istvánning aytishicha, qulagan shift massasi taxminan 100 m³. 1931‑yil 7‑8 avgust kunlari oʻtkazilgan qazishda Patay Pál oilasi gʻor yoʻlak darajasidagi shiftni olib tashlashni boshladi. Hozirgacha taxminan 40 m³ olib tashlandi.

2‑va 3‑qatlamda turli hayvon suyaklari topildi, ular Gaál Istvánning fikriga koʻra quyidagi turlarning qoldiqlari: paxta burunli mamont (Coelodonta antiquitatis), ot (Equus caballus), qoʻy (Bos taurus), gʻayratli kiyik (Cervus elaphus), kiyik (Capreolus capreolus), yovvoyi mushuk (Felis silvestris), muz davri qurbaqasi (?) (Citellus cf. citelloides), qurbaqa (Cricetus cricetus) va qutb quyon (?) (Lepus timidus). Bulardan tashqari yarimqush, qushlar va qurbaqalar (Bufo) suyaklari ham topildi. Roʻyxatdagi suyaklar orasida odam tomonidan sindirilganlari ham bor. Inson qadimda gʻor ichida yurganligini tasdiqlovchi yana bir dalil, 3‑qatlamda Cerithium pauli va bir boʻlak Nassa qobigʻi ham boʻlganidir. Ularning eng yaqin topilishi Acsán, sharmata qumli qatlamda boʻlib, u yerda faqat odam deyarli 200 m balandroq joylashgan Vár‑togʻiga olib chiqa olgan.