Csővári No 2 Cave

Csővári 2‑sonli gʻor Duna–Ipoly Milliy Parkda joylashgan Cserhát togʻ tizmasida joylashgan gʻorlardan biridir.

Tavsifi

Gʻorning kirish joyi Csővár tashqarisida, Vár‑togʻning janubiy‑gʻarb tomonida, qiyalik tomonida joylashgan. Csővári 2‑sonli gʻor Csővári 1‑sonli gʻordan K‑ga taxminan 50 m, taxminan 10 m pastda, qargʻa boshiga oʻxshash tushish joyining pastki qismida joylashgan kirish joylariga ega.

Csővári 2‑sonli gʻorning boʻshliqlari tektonik taʼsirlar tufayli bosqichma‑bosqich tushib, D‑DKga taxminan 40° burchak bilan egilgan ohaktosh konglomeratda hosil boʻlgan. Pastki ikki kirish orqali erishiladigan boʻshliqlar kichik qazma bilan birlashtirilgan. Uchinchi (eng yuqori) kirish qoldiqlarga toʻla boʻlib, ehtimol markaziy kirish boʻshligʻiga olib boradi. Bu boʻshliqlarda devorlar juda eriydi, lekin kam miqdorda gʻumburak koʻrinadi. Devorlarda tomir tosh qatlamlari yoki borsoq toshining kirishi yoʻq. Shiftdan tushgan tosh boʻlaklari va oz miqdordagi loy boʻshliqlarning tagini tashkil etadi.

1984‑yilda birinchi marta Csővári 2‑sonli gʻor deb nomlangan. Adabiyotda Csővár 2‑sonli gʻor (Kordos 1978) va Csővári II. gʻor (Bertalan 1976) nomlari ham uchraydi.

Tadqiqot tarixi

1957‑yilgi Karszt‑ va Gʻor‑tadqiqot maʼlumotnomasida Budapesti Vörös Meteor SK gʻor‑tadqiqotchilari ikki yil avval Cserhát togʻ tizmasida joylashgan Csővár qishlogʻidan ÉNy‑ga yoʻnalgan Vár‑togʻni birinchi marta oʻrganishganligi yozilgan. Shundan beri guruh aʼzolari bir necha marta shu yerga borgan va butun togʻ tizmasini batafsil oʻrganishgan. Oʻsha paytda ikki gʻor topilgan, ularni 1958‑yil 5‑yanvarda oʻlchashgan. Vár‑togʻning toshlari issiq suv manbalari bilan kesishgan, natijada togʻning qiyalik DK‑tomonida ikki kichik gʻor paydo boʻlgan. Ikkala gʻor ham issiq suv manbai kelib chiqqaniga oʻxshab koʻrinadi. Bundan tashqari limonitli rang oʻzgarishi, toshning kuchli ezilishi, hamda bir tosh yoriqda topilgan va fluoritga oʻxshash binafsha kristallanish jarayoni haqida maʼlumot berilgan, uning batafsil tekshiruvi davom etmoqda.

Csővári 1‑sonli gʻoridan K‑ga 50 m masofada, tosh devorining pastki qismida Csővári 2‑sonli gʻorning kirish joyi joylashgan. Csővári 2‑sonli gʻorning sarukivli dolomitli ohak tosh qatlamlari boʻylab yaratilgan tekis va keng boʻshliq. Qatlamning kuchli ezilishi 23 m uzunlikdagi gʻorda sezilarli. Qatlamlar oxirida yopiladi, shuning uchun qoʻshimcha qazish ishlari koʻp natija bermaydi. 1958‑yilgi “Természetjárás”da Budapesht Vörös Meteor tabiat sayohatchilari Csővár hududining gʻorlarini oʻrganishga qaror qilganligi aytilgan. 1969‑yilgi “Hidrológiai Közlöny”da 1957‑yilda Dénes György va Szentes György Csővári Vár‑togʻning issiq suv manbali gʻorlarini tasvirlaganligi xabar qilingan.

1970‑yilda nashr etilgan “Cserhát togʻlari turistik qoʻllanmasida” Cserhát togʻlari markazida yuzaga kelgan ohak tosh toshqinlaridan Csővári‑togʻ guruhida ham karst hodisalari, masalan Csővári 2‑sonli gʻor, mavjudligi haqida soʻz boradi. Guruhning eng xarakterli nuqtasida, yashil belgilangan yoʻl orqali erishish mumkin boʻlgan, qoldiqlar bilan qoplangan Csővári Vár‑togʻning qiyalik D‑tomoni tomonida ikki kichik gʻor joylashgan. Csővári Vár‑togʻning boshqa gʻori, Csővári 2‑sonli gʻor, Csővári 1‑sonli gʻordan K‑ga 50 m masofada, tosh devorining pastki qismidan ochiladi. Sarukivli, dolomitli ohak tosh qatlamlari boʻylab yaratilgan tekis, keng boʻshliq, unda qattiq ezilish koʻrinadi. Qatlamlar oxirida yopiladi.

Az 1976‑yilda tugallangan va Bertalan Károly tomonidan yozilgan qoʻlyozmada, Cserhát togʻ tizmasida, Csővárda, Vár‑togʻda joylashgan Csővári II. gʻor mavjudligi aytilgan. Vár‑togʻning D‑tomoni tomonida, qalʼa ostidagi tosh devorning tagida gʻorning kirish joyi joylashgan. Kirish joyi qatlam tekisligi boʻylab ochiladi, Csővári 1‑sonli gʻordan K‑ga taxminan 50 m masofada. Hev‑suvli kelib chiqishi boʻlgan gʻor 23 m uzunlikda. Qoʻlyozmadagi gʻorni tasvirlaydigan qism 1 ta nashr asosida yozilgan. 1978‑yil 28‑mayda Havas Péter va Szablyár Péter 5222‑sonli gʻor katastr maydonida joylashgan gʻorni oʻlchashgan. Oʻlchash natijalariga koʻra Szablyár Péter 3 ta kesimli asosiy reja xaritasini tuzgan.

1978‑yil MKBT Hisobotiga koʻra Csővári‑rögda kam gʻorlar mavjud, ular kichik oʻlchamli. Shuning uchun rög gʻor izlovchilar tomonidan deyarli izlanmagan hudud. 2‑jahon urushidan keyin Szentes György gʻorlarni qisqacha tasvirlagan. Szabó József Gʻor Izlovchilar Guruhi hududda bir necha marta maydoniy yurishlar oʻtkazgan, bu yurishlar davomida guruh aʼzolari Vár‑togʻ gʻorlarida kuzatuvlar olib borgan va ularni oʻlchashgan. Pleistosen davrida suv oʻtkazuvchi yoriqlar boʻylab ochiladigan issiq, keyin esa iliq karst manbalar dolomit qatlamini eriyish va togʻ jinsini buzilishiga, shuningdek kalsiyli qatlamlar, shirin suvli ohaktosh va gʻumbazli gʻor yoʻllarining paydo boʻlishiga sabab boʻlgan. Yosh post‑pannoniy harakatlar davrida butun hudud hozirgi balandligiga koʻtarilgan, ajratilgan joylarda hev‑manbalar faoliyati toʻxtagan, vayronlanish va karstlanish davom etgan.

Barlangning past va yuqori yoʻllarini birlashtiruvchi boʻlimning yuqori qatlamidan 39‑sonli toʻldirish namunasi yigʻildi. Namuna ochiq sariq‑qizil rangli, koʻp organik qoldiqlarni oʻz ichiga olgan loy boʻlib, unda maksimal 15 mm gacha boʻlgan tosh boʻlaklari mavjud. Toʻldirishlarning yuqori qatlamida topilgan bir necha yangi suyak qoldiqlarini Kordos László aniqladi. Qoldiq loyda bir necha kichik sutemizuvchilar suyak qoldiqlari va kichik sutemizuvchi tishlari ham topildi. 1978‑yil 10‑dekabrda, soat 10‑11 oraligʻida, barlangning oʻrtadagi va pastki qatlamini birlashtiruvchi yoʻlining yuqori chetida harorat 3,7 °C edi.

Guruh aʼzolari taxminiga koʻra, Csővár atamasi atrofdagi teshiklar, gʻorlar sababli berilgan. Csővári gʻorlar tarixdan oldingi davrda ochiq boʻlgan. Tarixda joy nomlari odatda hududning oʻziga xos tabiiy obʼektlari asosida berilganligi sababli, bu qishloq ham gʻorlar tufayli nom olgan. Hisobotda Csővári gʻorlarning geografik joylashuvini koʻrsatadigan joy xaritasi va Csővári Vár‑togʻining geologik kesimini koʻrsatadigan chizma, unda Csővári 2‑sonli gʻorning Vár‑togʻida joylashuvi koʻrinadi. Nashrda 1978‑yilda tayyorlangan xarita nashr etilgan. Asosiy reja xaritasida namuna olish joyi belgilangan.