Ferenc-hegyi Cave

Ferenc-hegyi-barlang Vengriyaning yettinchi eng uzun gʻoridir. Boshqa rózsadombi gʻorlar kabi, bu ham issiq suv manbai bilan bogʻliq. 1982‑yilda Vengriyaning maxsus himoya ostidagi gʻorlaridan biriga eʼlon qilingan.

Tavsifi

Gʻor Budapeshtning II‑rayonida, Hármashatár togʻlari guruhiga tegishli Ferenc‑togʻda joylashgan. Gʻorning hozirgi, sunʼiy kirish yoʻli Ferenchegyi koʻchasi sharqiy tomonida, Őzgida koʻchasi tarmoqlanishida joylashgan daraxt‑qorongʻi hududda yopiq. Eski, kashfiyotchilik kirish yoʻli, Törökvész koʻchasi 63‑sonli uy oldida boʻlgan, gʻor‑va hayot‑himoya sabablari tufayli beton bilan yopilgan.

Eng murakkab yoʻnalishli, eng koʻp labirintga oʻxshash budapesht gʻori. U katta texnik tayyorgarlikni talab qiluvchi gʻorlar qatoriga kirmaydi, balki tor, yoriq‑shaklli yoʻllari bilan mashhur. Ferenc-hegyi-barlang mamlakatimizning eng muhim gʻorlaridan biri boʻlishiga qaramay, ilmiy tadqiqotlari deyarli amalga oshmagan. Oʻrtacha oʻrtacha harorati 9,9 °C boʻlib, bu qiymatni Loksa Imre 1958‑yildagi tadqiqotlarida oʻlchagan. Gʻor iqlim sharoitlari asosan gʻor va yer yuzasi oʻrtasidagi aloqalar, yoriq tizimlarining birikishlarini aks ettiradi. Duna–Ipoly Milliy Bogʻi Boshqarmasi ruxsati bilan tashrif buyurish mumkin.

1976‑yilda Ferenc-hegyi-barlang nomi birinchi marta gʻor adabiyotida ishlatilgan. Ferenc-hegyi-barlang adabiyotida Aragonit‑barlang (Bertalan 1976), Ferenc‑hegy Cave (Kordos 1977), Ferenchegyi aragonit barlang (Mottl 1934), Ferenchegyi aragonitbarlang (Polgárdy 1941), Ferenchegyi‑barlang (Bertalan 1976) va Ferenchegyi barlang (Kadić 1934) nomlari bilan ham uchraydi. Ferenc‑togʻ nomidan olingan, u yerda joylashgan.

Kelib chiqishi

Gʻor ÉNy–DK‑i va unga perpendikulyar ÉK‑DNy‑i yoʻnalishdagi tor yoriq tizimi boʻylab shakllangan. Ferenc-hegyi-barlang boshqa katta buda gʻorlari kabi, tektonik yoriqlar boʻylab asosan issiq suv eriydigan taʼsiri natijasida eosen davrida kreta va margida hosil boʻlgan. Gʻorda xos eritish shakllari, mussalar, kanallar, manba quvurlari, shar shaklidagi ustunlar va shar shaklidagi boʻshliqlar kuzatiladi. Balki barcha buda katta gʻorlar orasida bu yerda eng koʻp issiq suvga ishora qiluvchi minerallar mavjud. Kashfiyot paytida uzunligi boʻylab boʻlinib turgan, mineral Hévforrás‑quvuri eʼtiborni tortgan, bu nomi kabi, bir issiq suv chiqish nuqtasi boʻlishi mumkin edi. Eosen davridagi nummulitsli kreta devorlari va yoriqlarini koʻp joylarda barit qoplagan, bu ehtimol gʻor kengayishidan oldin yuqori haroratli suvdan kelib chiqqan.

Qiziqarli, Kerekes József gʻorida barittal qoplangan, ehtimol pannon qatlamidan kelib chiqqan kvark toshli konglomeratni topgan, uning asosida gʻoraning shakllanishini yuqori-pannon davriga joylashtirgan. Yoshroq, pastroq haroratli issiq suvdan borsok toshlari hosil boʻlgan, ularning tarkibi aragonit boʻlishi mumkin, shuningdek karfiyga oʻxshash va qatlamli kristall toʻplamlar; lekin undan kaltsiy gʻovak, gips kristallari, geyzir va lublin ham izlarda aniqlangan. Yer yuzasiga yaqin gʻora tarmoqlari yaqinlashadi, hatto bir necha joyda qopqoqni, kamroq barqaror bryozoa marmarini ham yetadi.

Shakllanishlar, koʻrish joylari

Gʻora turining klassik yoʻnalishida quyidagi gʻora boʻlimlarida sayohat qilish mumkin. Kirish yoʻlakchasining xos, tor joylarida, masalan Harakirin, Csúszdán va Kígyó-torkán orqali oʻtib, ziyoratchi bir-birini kesib oʻtgan yoriqlar koʻpligiga yetadi. Asosiy yoriq ÉNy-DK yoʻnalishida. Ikkinchi asosiy yoriq oxirida Omladék-xona joylashgan, uchinchi asosiy yoriq va ikkinchi kesish yoriq uchrashgan joyda Gomba-xona, bu katta, qoʻziqorin shaklidagi tosh shakllanishidan nom olgan. Keyin, Akna-xonaga koʻp yoʻlaklar olib boradi, lekin undan keyingi labirint yanada murakkab.

Faqat tor Bocskai-kapun orqali Barit-yolga yoʻlni topish qiyin, bu devorni qoplagan bodring rangli kristallar nomidan olingan. Bu yerdan uzoq boʻlmagan joyda gʻoraning eng katta boʻshliqlaridan biri, Bocskai-xona keladi, uning devorlarida koʻzni qamashtiruvchi bezaklar yoʻq. Bu yerdan D tomon harakatlanib, devorlar yana borsok toshlari va tosh gullari bilan bezaladi, lekin tobora korroziyaga uchragan tosh devorlar koʻproq koʻzga tashlanadi, yoʻlak oxirida esa daryo qoldiqlari kabi qatlam va dumaloq kvark toshlari kuzatiladi.

É-ra burilib, suzuvchi toshli togʻlar ustidan yuqoriga chiqib, yuqori qavatda joylashgan, u yerda ikki juda qiziqarli zal bor. Bu zalning devorlari toʻliq tekis va dumaloq, tashrif buyuruvchiga katta shar ichidagi boʻshliqda ekanligi hissi tugʻiladi. Yuqori qavatning sharqiy qismida, yoʻlak tor joyidan oʻtib, gʻorning eng katta boʻshligʻi keladi. Uning davomiyligi qiyalik chuqurga olib boradi, bu esa pastki qavatga qaytaradi.

Tadqiqot tarixi

1933‑yil 26‑sentyabrda Törökvész koʻchasida kanallar qurish ishlari olib borildi va kanallar qazilishi davomida boʻshliq topildi. Kashfiyotning xabari tez tarqaldi. Dastlab Miklóssy Géza dorivor mutaxassis uni koʻrib chiqdi, keyin telefon orqali Kadić Ottokartni xabardor qildi. U shu kuni joyga chiqib, juda qiyin yuriladigan tor boʻshliqni koʻrganidan soʻng, Kessler Hubert va Budapesti Universiteti Turist Birligi gʻor oʻrganishchilariga uni ochib berishni soʻradi. Tavsiflarga koʻra, oʻsha paytdagi uzunligi taxminan 500 m edi. Birinchi maqsad, ilgari amalga oshirilgan kanallar qurish ishlari davomida ochilgan gʻor kirish yoʻlining qurilmasdan saqlanish edi. Keyingi vazifa gʻorni batafsil oʻrganish va oʻlchash edi. Bu qiyin ishni ham BETE gʻor oʻrganishchilari, yana Kessler Hubert boshchiligida bajardi. Keyingi yillarda universitet tadqiqotchilari gʻordagi izlanish ishlarini davom ettirdilar, uning uzunligi birinchi izlanishlardan keyin deyarli uch barobarga oshib, 870 m uzunlikka yetdi.