Fortress of Baku

Baku qalʼasi (Azerbaijani: Bakı Qalası) Baku, Ozarbayjon shahrida joylashgan oʻrta asr binosi boʻlib, Absheron qalʼalari ichida eng kattasidir. Qalʼa Icheri Sheher va uni oʻrab turgan devorlar hamda minoralardan iborat boʻlib, 2000‑yilda UNESCO tomonidan Jahon madaniy merosi roʻyxatiga kiritilgan.

U 1138–1139‑yillarda Shirvonsah Manuchohr III (1120–1149) buyrugʻiga binoan qurilgan.

19‑asr sayohatchilarning tasvirlari va fotosuratlariga asoslanib, qalʼa ikki qatlamli devordan iborat boʻlgan. Birinchi devor Shirvonsah III Manuchohr tomonidan qurilgan, ikkinchi devor esa Shirvonsah Akhsitan I davrida qurilgan.

Biroq, ikkinchi qalʼa devorlari Ozarbayjondagi Rossiya hukmronligi davrida buzilgan. Birinchi qalʼa devori hali ham qolgan. Baku qalʼasida ikki darvoza bor. Ulardan biri Xazar dengiziga, ikkinchisi yerga ochiladi.

Shahar devorlari, balandligi 8–12 metr, kengligi 3,5 metr boʻlib, Baku xavfsizligini taʼminlagan. Oʻrta asrlarda qalʼa devorlari uzunligi 1500 metr boʻlsa, hozirgi kunda devorlar uzunligi 500 metrni tashkil etadi.

Qalʼaning shimoliy qismida asosiy minorasi – toʻrtburchak qalʼa joylashgan. Bu qalʼa milliy etimologiyada “armory” deb ataladi.

Armoryning oʻziga xosligi shundaki, mudofaa birligi boʻlishiga qaramay, quruvchilar devorni shahar markazida emas, qalʼa devorining oʻrtasida balandlashtirib mustahkamlashgan.

Tarixi

Icheri Sheher (hozirgi Baku eski shahri) bir necha marta Shirvonsahlar davlatining poytaxti boʻlgan.

Birinchi marta bu hodisa 1191‑yilda roʻy bergan, qachonki Shirvonsah Akhsitan I yer silkinishi natijasida Shamakhida sodir boʻlgan dahshatli zilzila ortidan saroyini shu yerga koʻchirgandi.

Akhsitan I shaharlar va qalʼalarni qurishga alohida eʼtibor qaratdi. Uning saʼy-harakatlari natijasida Absheron yarim orolidagi mudofaa inshootlari murakkab tuzilishi mustahkamlandi, va Baku bu tuzilmani kuchli mustahkamladi. Bularning barchasi Rossiya dengiz banditlari Baku hujumida muhim rol oʻynadi. Rossiyaliklar magʻlub boʻldi va ularning kemalari yoʻq qilindi. Ikkinchi marta Baku Shirvonsar I Ibrohim davrida poytaxt shahar boʻldi. 1608–1609 yillarda Baku hakimi Zulfugar Xon eski qalʼalaridan 10–12 metr ikkinchi chiziqni qurdi.

Baʼzi tarixchilar fikriga koʻra, gʻishtlar orasidagi qazuv suv bilan toʻldirilgan edi. Ammo amalda bunday turdagi qalʼa maʼlum emas. Bu devorlar orasidagi boʻshliq odatda qasr vaqtida qoʻshinlarni favqulodda joylashtirish uchun ishlatilgan. Qazuv devorning oldida qazilgan, va devorlar orasida yonma-yon yonuvchi material bilan toʻldirilgan zich qazuv boʻlishi mumkin edi. Bu liman va bu yerga kiruvchi kemalar uchun xavfsiz boshpana edi.

19‑asr

1865 yilda harbiy gubernator, yaʼni Baku viloyatining maʼmuriy va fuqarolik qismi boshqaruvchisi, leytenant-general Mikhail Petrovich Kolyubakin, Kavkaz gubernatori orqali, shaharni dengiz sohilidan ajratib turuvchi va "befoyda boʻlgani uchun erkin havo harakatini toʻsgan" shahar devorini buzish ruxsatini soʻradi. Bu devor va sohil orasida taxminan 20 m kenglikdagi, qoldiqlar bilan toʻla yer boʻlagi qoldi. Shahar sohil qismini yaxshilash yoʻllari va buning vositalarini oʻrganish maqsadida, gubernator Kolyubakinning soʻrovi boʻyicha, sohil boʻyidagi qalʼa devori buzildi, uning va sohil orasidagi boʻshliq rezidentlarga sotildi va yigʻilgan 44 ming rubl mablagʻi bilan 25 metr kenglikdagi sohil koʻchasiga toshli qirgʻoqdan dengizga qarshi toʻsiq qurildi.

Dengizga qaragan qalʼa devoridan faqat kichik fragmentlar qolgan – koʻcha boʻylab ikki qayta qurilgan karvonsarai. Xagʻigat Rzayeva (ilgari Varvarinskaya koʻchasi) – eski qalʼa devori joylashgan koʻcha.

1867‑yilda, Baku qalʼasi harbiy fortifikatsiya sifatida eng yuqori farmon bilan yoʻq qilindi, boshqa baʼzi qalʼalar bilan birga harbiy qalʼalar roʻyxatidan chiqarildi. Shuning uchun uning devorlari holati haqida xavotirlar harbiy boʻlimga emas, shahar hokimiyatiga oʻtkazildi. Oʻsha davrda shahar maʼmuriyati viloyat maʼmuriyati va politsiya, yaʼni Baku gubernatori va politsiya boshligʻi nazorati ostida edi.

1879‑yilgacha, Baku shahrida shahar oʻzini boshqarish tizimi joriy qilingandan soʻng, qalʼa devorlari shunchalik yomonlashdi ki, baʼzi joylarda kuchli shamoldan ham qulash xavfi tugʻildi. Gubernator V.M. taklifiga binoan, viloyat va shahar arxitektorlaridan iborat komissiya, Baku shahar hokimiyatining aʼzosi, Baku politsiya boshqaruvchisi va Baku artilleriya boʻlimi (artilleriya boʻlimi Qalʼada joylashgan edi) boshligʻi tashkil etildi, qalʼa devorlarini tekshirish uchun.

Uzoq muddatli xat-aloqa va tasdiqlashlardan soʻng, qalʼa devorlarining mazmuni shahar hokimiyatiga topshirildi.

1881 yil 7 avgust kuni shahar dumasi yigʻilishida, duma aʼzolari tashqi qalʼa devorini buzish masalasini hal qilishdi, bu, shahar hokimi va amaldagi davlat kengash aʼzosi S. I. Despot‑Zenovichning fikriga koʻra, shahar assenizatsion komissiyasining barcha yaxshi tashabbuslariga toʻsiq boʻlgan. Masala yigʻilish oxirida, bir soatdan ortiq davom etgan yigʻilishda, 19 kishi kelgan zalda faqat toʻqqiz duma aʼzosi qolgan holda, 5 daqiqadan kam vaqt ichida hal qilindi. Shunday qilib, faqat 9 kishi qalʼa devorining taqdirini belgiladi.

Qalʼa devorining ushbu boʻlimini, 105 metr uzunlikdagi, Mikhailovskaya koʻchasi va Taghiyev darvozasidan boshlab, buzilishi 1884 yilda yakunlandi va shahar 3924 rubel 64 kopek sarf etdi.

Shunday qilib, tashqi qalʼa devorini buzish, 1883 yilda boshlangan, 1888 yil sentyabr oyiga qadar yakunlandi.